* ( « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ . . . » ) * متصل به آن و متمم مضمون آن است .
* ( « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * .
كلمه « جهالت » و « جهل » در معنا يكى است كه در اصل در مقابل علم بوده ، ليكن جهالت در بسيارى از موارد ، در معناى عدم انكشاف تام واقع ، استعمال مىشود ، هر چند كه شخص بطور كلى خالى از علم نباشد ، خلاصه آن كسى را هم كه بطورى كه تكليف بر او صحيح باشد علم دارد ولى واقع بطور كامل برايش مكشوف نيست جاهل مىگويند ، مانند كسى كه مرتكب محرمات مىشود با اينكه مىداند حرام است و ليكن هواهاى نفسانى بر او غلبه نموده به معصيت وادارش مىكند ، و نمىگذارد كه در حقيقت به اين مخالفت و عصيان و عواقب وخيم آن بينديشد ، بطورى كه اگر اجازه اش مىداد و بطور كامل بصيرت مىيافت هرگز مرتكب آنها نمىشد ، چنين كسى را هم جاهل مىگويند با اينكه علم به حرام بودن آن كارها دارد ، و ليكن حقيقت امر برايش پنهان است .
مراد از جهالت در آيه مورد بحث همين معنا است ، زيرا اگر به معناى اول يعنى نادانى مىبود ، و آن عمل سوء كه در آيه آمده حكم و يا موضوعش براى آنان مجهول بود ديگر ارتكاب آنها معصيت نمىشد تا محتاج به توبه و آمرزش و رحمت باشند .
و اين آيه همانطور كه قبلا نيز اشاره شد به ما قبل خود متصل ، و متمم مضمون آن است بنا بر اين ، معناى مجموع دو آيه چنين مىشود : ما در تحريم طيباتى كه بر بنى اسرائيل حرام كرديم ، بر ايشان ظلم ننموديم ، بلكه خود آنان بودند كه به خويشتن ظلم كردند ، چون مرتكب معصيتها گشته و بر آنها اصرار ورزيدند ، و اين اصرار بر گناه نتيجه اش تحريم حلالهايشان شد ، و بعد از همه اينها ، باب مغفرت و رحمت به روى همه باز است و خدا نسبت به كسانى كه از روى جهالت عمل سوء انجام مىدهند ( عمل سوء به معناى عمل بد است ) و سپس توبه نموده خود را اصلاح مىكنند تا آنجا كه توبه شان پاى بر جا مىشود ، خدا نسبت به آنان آمرزگار و رحيم است ، و اگر توبه را در اول ، مقيد به اصلاح نموده و سپس در آخر ضمير را به توبه تنها برگردانده و فرموده : « من بعدها - بعد از توبه » و نفرموده : « من بعدهما - بعد از توبه و اصلاح » براى اين بوده كه دلالت كند بر اينكه شمول مغفرت و رحمت تنها از آثار توبه است ، نه توبه و اصلاح .
و اگر توبه را مقيد به اصلاح كرد براى اين بود كه توبه شان معلوم شود و هويدا گردد ، كه راستى توبه كردهاند ، و جدا از راه خطا و گناه برگشتهاند ، و توبه شان صرف صورت و حالى
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 528
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٥٢٨