چهارم اينكه : جمله * ( « إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاه تَعْبُدُونَ » ) * خطاب به مؤمنين است ، چون تنها مؤمنين هستند كه خدا را عبادت مىكنند ، و جز او را نمىپرستند ، و قصر مستفاد از جمله كه از مقدم آوردن مفعول بر فعلش استفاده مىشود قصر قلب است ( كه معنايش در پاورقى مجلدات ديگر اين كتاب گذشت ) و غير مؤمنين ، يعنى مشركين ، خدا را نمىپرستند ، بلكه بتها و آلهه را مىپرستند .
بعضى « 1 » از مفسرين خطاب آيه را متوجه به مشركين نموده ادعا كردهاند كه : مراد از عبادت در جمله * ( « إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاه تَعْبُدُونَ » ) * اطاعت است ، و يا معنا اين است كه اگر اين پندار شما كه مىگوييد ما در عبادت آلهه ، عبادت خدا را منظور داريم صحيح است پس شكر خداى را بجاى آوريد ، و ليكن هيچ يك از اين دو احتمال دلچسب نيست و به آيه معناى صحيحى نمىدهد ، زيرا اولا - عبادت را به معناى اطاعت گرفتن قرينه مىخواهد و در آيه قرينه و شاهدى نيست ، و ثانيا - مشركين اصلا خداى را حتى در ضمن عبادت آلهه هم نمىپرستند ، بلكه او را از عبادت خود منزه مىدانند ، چون خدا اجل از اين است كه دست ادراكهاى بشرى به او برسد و يا توجهى بسويش منتهى گردد .
بنا بر اين كه گفتيم خطاب در آيه به مؤمنين است ، مثلى هم كه در آيه زده شده براى مؤمنين خواهد بود ، و نيز خطابهاى تشريعى كه در آيات قبل و بعد است همه متوجه ايشان است .
بعضى گفتهاند : خطاب متوجه عموم مردم از مؤمن و كافر است . و ليكن بنا بر اين ، تطبيق آن بر آيات خالى از زحمت نيست ، هر چند كه اشكالش كمتر از آن است كه خطاب مخصوص مشركين باشد .
* ( « إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّه بِه فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * .
گفتار در معناى اين آيه در سوره بقره آيه 173 و در سوره مائده آيه 3 و در سوره انعام آيه 145 گذشت .
مفاد اين آيه با چند عبارت مختلف در چهار جاى قرآن يعنى دو سوره انعام و نحل كه هر دو مكى است و يكى در اوائل بعثت نازل شده و ديگرى در اواخر توقف رسول خدا ( ص ) در مكه و در دو سوره بقره و مائده كه در اوائل هجرت به مدينه و اواخر آن نازل شده ايراد شده ، و اين آيه بطورى كه بعضى « 2 » از
هامش
( 1 ) كشاف ، ج 2 ، ص 640 و روح المعانى ، ج 14 ص 246 .
( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 20 ، ص 130 .