اضافه بر صفات مذكور در اين سوره براى آنان ذكر كرده ، و آن اين است كه علاوه بر اينكه خودشان به راه حق نيامدند ، جلو ديگران را هم گرفتند ( بدانجا مراجعه شود ) .
* ( « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * .
كلمه « فتنه » در اصل به معناى بردن طلا در آتش براى آزمايش بوده سپس در همه آزمايشها و شكنجه ها به كار رفته ، و اين جمله ناظر به شكنجه هايى است كه مؤمنين صدر اسلام در مكه از قريش مىديدند چون مشركين مكه مؤمنين را آزار مىدادند تا شايد از دينشان برگردند ، و بدين منظور انواع شكنجه ها را در باره آنان روا مىداشتند حتى چه بسا كه يك فرد مسلمان در زير شكنجه كفار جان مىداد ، هم چنان كه عمار و پدر و مادرش را شكنجه كردند پدر و مادرش در زير شكنجه آنان جان دادند ، و عمار به ظاهر از دين اسلام بيزارى جست و به اين وسيله جان سالم بدر برد ، و آيات سابق بطورى كه در بحث روايتى خواهد آمد در اين باره نازل شد .
و از همين جا روشن مىگردد كه آيات مورد بحث با آيات قبل مربوط و متصل است ، چون جمله * ( « إِلَّا مَنْ أُكْرِه وَقَلْبُه مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمانِ » ) * كه در آيات قبل بود همان معنا را مىرساند كه آيات مورد بحث در مقام افاده آن است ، اين آيه نيز مىفرمايد : « بعد از همه اينها خدا نسبت به كسانى كه بعد از آن شكنجه ها هجرت نموده و پس از هجرت ، جهاد و صبر نمودند آمرزگار و مهربان است » .
پس جمله * ( « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا » ) * وعده جميلى است كه به مهاجرين مىدهد كه بعد از شكنجه ها مهاجرت كردند ، و در قبال تهديدى كه به ديگران كرده و خسران تام را نويدشان داده مؤمنين را به مغفرت و رحمت در قيامت نويد مىدهد .
و جمله * ( « إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * به منزله خلاصه گيرى در صدر كلام است تا بخاطر طولانى بودنش از ذيلش جدا نشود ، و در عين حال تاكيد را هم افاده كند در حقيقت مثل اين مىماند كه بگوييم زيد در خانه ، زيد در خانه چنين و چنان است ، و بعلاوه اين نكته را هم برساند كه قيودى كه در كلام قبلى آورده شده همه در حكم ، دخالت دارند ، پس بايد بدانى كه خدا از آن مسلمانان كه به ظاهر ، ارتداد جستند راضى نمىشود مگر آنكه مهاجرت كنند ، و نيز از هجرتشان راضى نمىشود مگر آنكه بعد از آن جهاد و صبر كنند .
* ( « يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُمْ