به معناى دادن حق بطور تمام است ، بدون خردلى كم و كاست ، و در اين جمله توفيه را متعلق بر خود عمل كرده و فرموده : * ( « ما عَمِلَتْ » ) * يعنى خود عملش را بدون كم و كاست به او مىدهند ، پس مىفهماند كه پاداش و كيفر آن روز خود عمل است بدون اينكه در آن تصرفى كرده و تغيير داده باشند يا عوض كرده باشند ، و در اين كمال عدالت است ، چون چيزى بر آنچه مستحق است اضافه نكرده و چيزى از آن كم نمىكنند ، و به همين جهت دنبالش اضافه فرموده : « * ( وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ ) * - و ايشان ظلم نمىشود » .
بنا بر اين ، در آيه شريفه به دو نكته اشاره رفته است :
نكته اول اينكه : هيچ كس در قيامت از شخصى ديگر دفاع نمىكند ، بلكه تنها و تنها به دفاع از خود اشتغال دارد ، ديگر مجالى برايش نمىماند كه به غير خود بپردازد و غم ديگرى را بخورد ، و اين نكته در آيه « يَوْمَ لا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً » « 1 » و نيز آيه « يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ » « 2 » « يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيه وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ » « 3 » خاطر نشان شده است .
نكته دوم اينكه : دفاعى كه هر كس از خودش مىكند سودى ندارد ، و آنچه را كه سزاوار او است از او دور نمىكند ، براى اينكه سزايى كه به او مىدهند خود عمل اوست ، و ديگر معنا ندارد كه نسبت عمل كسى را از او سلب كنند ، و اين گونه سزا دادن هيچ شائبه ظلم ندارد .
بحث روايتى
در الدر المنثور است كه ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابن مردويه از ابن عباس روايت كردهاند كه گفت : چون رسول خدا ( ص ) خواست به مدينه مهاجرت كند به اصحابش فرمود : از دور من پراكنده شويد ، هر كس توانايى دارد بماند آخر شب حركت كند و هر كس ندارد همين اول شب به راه بيفتد ، هر جا كه به اطلاعتان رسيد كه من در آنجا منزل كردهام به من ملحق شويد .
بلال مؤذن و خباب و عمار ، و زنى از قريش كه مسلمان شده بود ماندند تا صبح شد ،
هامش
( 1 ) روزى كه هيچ دوستى به درد دوستى نمىخورد . سوره دخان ، آيه 41 .
( 2 ) روزى كه مال و فرزندان سودى نمىبخشند . سوره شعراء ، آيه 19 .
( 3 ) روزى كه نه خريد و فروش در آن هست ، نه دوستى و نه پارتى بازى . سوره بقره ، آيه 254 .