حكومت عهده دار زمام آن است .
و در اينكه فرمود : « و الاحسان » آنچه در باره عدل گفته شد مىآيد ، يعنى مقصود از احسان هم احسان به غير است نه اينكه فرد كار را نيكو كند ، بلكه خير و نفع را به ديگران برساند ، آن هم نه بر سبيل مجازات و تلافى بلكه همانطور كه گفتيم به اينكه خير ديگران را با خير بيشترى تلافى كند ، و شر آنان را با شر كمترى مجازات كند ، و نيز ابتداء و تبرعا به ديگران خير برساند .
و احسان صرفنظر از اينكه مايه اصلاح مسكينان و بيچارگان و درماندگان است ، و علاوه بر اينكه انتشار دادن رحمت و ايجاد محبت است ، همچنين آثار نيك ديگرى دارد كه به خود نيكوكار برمىگردد ، چون باعث مىشود ثروت در اجتماع به گردش در آيد ، و امنيت عمومى و سلامتى پديد آيد ، و تحبيب قلوب شود .
* ( « وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى » ) * - يعنى دادن مال به خويشاوندان كه خود يكى از افراد احسان است ، و اگر خصوص آن را بعد از ذكر عموم احسان ذكر نمود براى اين بود كه بر مزيد عنايت به اصلاح اين مجتمع كوچك خاندان دلالت كند ، زيرا تشكيل صحيح اين مجتمع كوچك است كه باعث اصلاح مجتمع مدنى بزرگ مىشود ، هم چنان كه مجتمع ازدواج يعنى تشكيل خانواده ، مجتمعى كوچكتر از مجتمع خاندان و دودمان است ، و سببى است مقدم بر آن ، و مايه به وجود آمدن آن .
بنا بر اين ، جوامع بزرگ بشرى در آغاز از جوامع خانه اى كه گره آن ازدواج است تشكيل مىشود ، سپس بعد از گسترش توالد و تناسل و توسعه افراد خانواده رفته رفته جامعه اى بزرگتر تشكيل مىشود بنام قبيله و عشيره و دودمان ، و همچنين اين اجتماع رو به كثرت و تزايد مىگذارد تا به صورت امتى عظيم در آيد ، پس مراد از * ( « ذِي الْقُرْبى » ) * فرد نيست ، بلكه جنس خويشاوند است ، و اين خود عنوانى است عام كه - بطورى كه گفتهاند « 1 » - شامل تمامى خويشاوندان مىشود .
و در تفسيرى « 2 » كه از ائمه اهل بيت ( ع ) رسيده آمده است كه مراد از * ( « ذِي الْقُرْبى » ) * ، امام از قرابت رسول اللَّه است .
و مراد از « ايتاء » ، دادن خمس است كه خداى تعالى آن را واجب كرده و فرموده
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 218 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 380 .