* ( « وَلا تَنْقُضُوا الأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها » ) * - « نقض يمين » به معناى مخالفت مقتضاى آن است ، و مراد از يمين ، سوگند به خداست ، گويا غير از اين سوگند را يمين ندانسته است دليلش هم جمله * ( « وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّه عَلَيْكُمْ كَفِيلًا » ) * است .
و مراد از « توكيد سوگند » ، محكم كردن آن به قصد و تصميم است ، آن هم در باره امرى راجح ، بخلاف جمله هاى « نه به خدا » ، « آرى به خدا » و امثال آن از سوگندهاى لغو . پس توكيد در اين آيه معناى تقصيد را افاده مىكند كه در آيه « لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّه بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الأَيْمانَ » « 1 » آمده است .
گو اينكه از شكستن قسم و عهد هر دو نهى شده و ليكن شكستن قسم در اعتبار عقلى شنيعتر است ، علاوه بر اين عنايت به سوگند در شرع اسلام بيشتر از عهد است ، زيرا در باب قضاء ، قسم يكى از دو وسيله فصل خصومت است .
و توضيح شنيعتر بودن نقض سوگند اين است كه : حقيقت معناى سوگند ايجاد ربط خاصى است ميان كلام ، چه خبر و چه انشاء ، و ميان يك امر مهم و شريفى كه دروغ بودن كلام خبرى و مخالفت مقتضاى كلام انشايى مستلزم بطلان آن امر شريف و توهين به آن باشد ، مثل اينكه مىگوييم به خدا سوگند فلان كار را مىكنم ، و در انشاء مىگوييم تو را به خدا قسم فلان كار را بكن و يا مكن ، كه معناى اين سوگند اين است كه اگر در آن خبر دروغ گفته باشيم و در اين انشاء مخالفتى بشود كرامت و عزتى كه نسبت « به مقسم به » يعنى خداى تعالى معتقد هستيم از بين بردهايم ، پس برگشت امر به اين است كه در صورت مخالفت ، اول خدا كه به وى قسم خورده شده مسئول باشد دوم آن كسى كه قسم خورده نزد خدا مسئول بوده باشد ، اما خدا مسئول شخص فريب خورده باشد چون او به احترام خدا تكيه و اعتماد نمود و اين فريب را بخاطر خدا خورد ، و اما شخص قسم خورده نزد خدا مسئول باشد چون او صحت مطلب خود را منوط و مربوط به كرامت و عزت خدا نمود ، و خلاصه آبروى خدا را برده ، عينا مانند كسى كه عقد معامله اى مىبندد و به طرفش وثيقه اى كه مورد اعتماد او باشد مىدهد مثلا مالى گرو او مىگذارد و يا فرزندش را نزد او گروگان مىسپارد ، و يا شخص شريفى معامله او را با شرافت خود ضمانت مىكند .
با اين بيان معناى جمله * ( « وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّه عَلَيْكُمْ كَفِيلًا » ) * روشن مىشود ، زيرا شخص
هامش
( 1 ) خدا به قسمهاى لغو بيهوده شما را مؤاخذه نخواهد كرد و ليكن بر آن قسمى كه از روى عقيده قلبى ياد كنيد مؤاخذه خواهد نمود . سوره مائده ، آيه 89 .