و معناى آيه اين است كه : ما چه عذرى مىتوانيم داشته باشيم در اين كه به خدا توكل نكنيم ، و حال آن كه خداى تعالى ما را به راههايمان هدايت فرمود ، و ما خود در اين سعادت و اين نعمت بزرگ كه بر ما منت نهاده دخالتى نداشتهايم ، چون كه خداى سبحان ، اين كار را با ما كرده و چنين نعمتى كه تمامى خيرات در آن است به ما ارزانى داشته ، لازم است در ساير امور خود هم ، بر او توكل كنيم .
و اين كلام ، در حقيقت حجت دومى است بر وجوب توكل بر خدا چون در اين حجت ، مطلب را از راه دلالت ثبوت ملازمى بر ملازم ديگر اثبات نموده است يعنى از راه ثبوت هدايت ، وجوب توكل را اثبات كرده هم چنان كه در حجت قبلى از راه خود مؤثر ، برهان آورد ، بيان اين حجت اين است كه : هدايت خدا ما را به راههايمان ، خود دليل بر وجوب توكل ما بر اوست زيرا مىدانيم كه او به بندگان خود خيانت نمىكند ، و جز خير براى ايشان چيز ديگرى نمىخواهد ، و با اينكه چنين دليلى بر وجوب توكل داريم ، ديگر چه دليلى بر عدم آن مىتوانيم داشته باشيم تا عذر ما باشد . و چون با بودن دليل بر وجوب توكل ، معقول نيست دليلى هم بر عدم وجوب باشد ، ناگزير هيچ راه و عذرى براى عدم توكل بر خدا ، نخواهيم داشت .
پس جمله * ( « وَعَلَى اللَّه فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ » ) * به منزله دليل « لمى » « 1 » و جمله * ( « وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّه وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا » ) * به منزله دليل « انى » « 2 » است . از خواننده گرامى تمنا مىشود در اين بيان شيرين و احتجاج « سهل و ممتنع » « 3 » كه قرآن كريم ، در كوتاهترين عبارت ، در اختيار متدبرين خود قرار داده است دقت فرمايند .
در جمله * ( « وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا » ) * صبر در برابر آزار و اذيت امت را ، فرع بر وجوب توكل بر خدا قرار داده است و معنايش اين است كه : حال كه واجب شد بر او توكل
هامش
( 1 ) دليل لمى عبارت است از : استدلال از وجود مؤثر بر وجود اثر ، مانند پى بردن از داشتن ايمان به وجوب توكل كه اثر آن است .
( 2 ) دليل انى بر خلاف آنچه در افواه معروف است كه مىگويند عبارت است از : پى بردن از معلول به وجود علت ، عبارت است از پى بردن از وجود چيزى ، به وجود ملازم آن ، چون هيچ وقت از اثر پى به مؤثر برده نمىشود ، زيرا تصور اثر ، بدون تصور مؤثر محال است ، در آيه مورد بحث ، ملازم وجوب توكل ، مساله هدايت است ، كه از اين به آن پى مىبريم .
( 3 ) در اصطلاح اهل ادب ، سهل و ممتنع به مطلبى مىگويند كه در عين دشوارى ، ساده و آسان باشد .