شرك و ساير گناهان مولوى دارند ، و اگر ما بخواهيم ظلم را به معناى اعم بگيريم كه ترك اولى را هم شامل شود سخنى از پيش خود گفتهايم كه با سياق آيه مخصوصا جمله * ( « وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى » ) * كه ظهور در تهديد دارد ، سازگارى ندارد .
و اما جواب سوم : براى اينكه دليلى از ناحيه لفظ بر آن نيست .
* ( « وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ » ) * - اين آيه استدلال از مطلبى است كه در تقدير است ، و جمله شرطيه اى كه در صدر آيه بود بر آن دلالت دارد ، و تقدير كلام چنين است : در مؤاخذه ايشان عجله نمىشود ، و ليكن عقب انداخته مىشود تا اجل مسمى و مدت معين ، و اجل مسمى نسبت به فرد فرد انسان همان مرگ اوست ، و نسبت به امتها ، انقراض ايشان ، و نسبت به عموم بشر همان نفخ صور و آمدن قيامت است ، و اين سه معنى در قرآن كريم براى اجل مسمى آمده ، يك جا فرموده :
« وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى » « 1 » و يك جا فرموده : « وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ » « 2 » و در جاى ديگر فرموده : « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 3 » .
* ( « وَيَجْعَلُونَ لِلَّه ما يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى . . . » ) * .
اين آيه دوباره به مساله نسبت دادن مشركين دختران را به خداى تعالى و پسران را به خود ، برگشته ، مىفرمايد : دختران را كه به خدا نسبت مىدادند از اين جهت بود كه از دختردارى كراهت داشتند ، و پسران را كه به خود نسبت مىدادند از اين جهت بود كه از پسر دارى خوشحال مىشدند ، و پسران را دوست مىداشتند .
پس اينكه فرمود : * ( « وَيَجْعَلُونَ لِلَّه ما يَكْرَهُونَ » ) * منظور دختران است ، و جمله * ( « وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ » ) * معنايش اين است كه زبانهايشان از خبرى دروغ خبر مىدهد و آن خبر دروغ اين است كه : * ( « أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى » ) * يعنى سرانجام نيك ، مال كسانى است كه پسر دارند بعضى « 4 » گفتهاند مراد از حسنى بهشت است البته در صورتى كه بعث
هامش
( 1 ) بعضى از شما قبل از اوان پيرى مىميريد تا اينكه برسيد به اجل مسمى . سوره مؤمن ، آيه 67 .
( 2 ) براى هر گروهى اجل و سر رسيدى است پس هر گاه مدت ايشان به سر رسد ساعتى پس و پيش نمىشود . سوره اعراف ، آيه 34 .
( 3 ) و اگر كلمه ( رحمت ) پروردگارت سبقت نگرفته بود كه تا مدتى معين خلق را نگاه دارد ، هر آينه قيامتشان را به پا مىكرد . سوره شورى ، آيه 14 .
( 4 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 172 .