فرستادگان ما اعراض نمودند ، پس آن روز سرپرست ايشان شيطان بود و ايشان بر ضلالت متفق بودند و براى ايشان در روز قيامت عذابى دردناك است .
زمخشرى « 1 » بنا بر همين تفسير تجويز كرده كه ضمير « وليهم » به قريش بر گردد ، و معنا اين باشد كه شيطان براى امتهاى گذشته اعمال زشتشان را زينت داد و خود او امروز ولى و سرپرست قريش است . و ليكن اختلاف ضماير ، اين احتمال را ضعيف مىكند .
و ممكن است مراد از امتها ، امتهاى گذشته منقرض شده باشد و آن وقت ولايت شيطان و سرپرستيش براى آن امتها سرپرستى در عالم برزخ آنان باشد ، كه در آنجا عذابى دردناك دارند .
و بعضى « 2 » گفتهاند : مراد از « اليوم » مدت دنيا است و اين مدت ، مدت سرپرستى شيطان و روز قيامت ، روز عذاب است .
بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : مراد از « اليوم » روز قيامت است در آنجا است كه شيطان براى ايشان ولايت دارد و همانجا است كه عذاب دردناك دارند .
بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : مراد ، روزى است كه شيطان اعمال ايشان را زينت مىدهد ، و اين تعبير از قبيل حكايت حال گذشته است .
ولى از همه وجوه قريبتر همان وجه اول و بعد از آن وجه دوم و بعد از آن سوم است ( و خدا داناتر است ) .
* ( « وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيه . . . » ) * .
ضمير « لهم » به مشركين بر مىگردد ، و مراد از « آنچه در آن اختلاف كردند » همان اعتقاد حق و عمل حق است ، پس مراد از تبين ، ايضاح و كشف به منظور اتمام حجت است و دليل بر اين معنايى هم كه كرديم جدا كردن امر مؤمنين از آنها و جداگانه ذكر كردن ايشان است كه فرمود : * ( « وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ » ) * .
و معناى آيه اين است كه : اين وضع و حال مردم در اختلافى كه در باره معارف حق و احكام الهى دارند و آنچه بر تو نازل كردهايم جز براى كشف حقيقت براى اختلاف كنندگان نبود ، تنها منظور اين بود كه حجت بر ايشان تمام شود ، و نيز براى اين بود كه در
هامش
( 1 ) الكشاف ، ج 2 ، ص 614 .
( 2 ) منهج الصادقين ، ج 5 ، ص 203 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 369 .
( 4 ) كشاف ، ج 2 ، ص 614 .