هلاك مىشود آيه بر آن دلالت ندارد ، زيرا ممكن است بيشتر مردم بخاطر ظلمشان هلاك شوند و اقليت آنها با نابودى پدران و مادرانشان نابود گردند ، پس آيه دلالت ندارد كه تمامى افراد بشر ظالمند ، تا انبياء و معصومين را هم شامل شود .
و چه بسا بعضى « 1 » در جواب گفتهاند كه : اصلا مقصود از « ناس » ، ستمكاران از مردمند ، به قرينه اينكه فرموده : « بظلمهم » پس اصلا شامل معصومين نمىشود .
و چه بسا جواب داده شود به اينكه مراد از ظلم ، اعم از معصيتى است كه عبارت از مخالفت امر مولوى است ، يعنى ترك اولى را هم كه مخالفت امر ارشادى است شامل مىشود ، و مخالفت امر ارشادى از انبياء ( ع ) سر مىزند ، هم چنان كه از آدم و همسرش حكايت شده كه خود گفتند : « رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا » « 2 » و همچنين پيغمبرانى ديگر ، و لذا گفتهاند « حسنات الأبرار سيئات المقربين - خوبيهاى نيكان براى مقربين ، جزء بديها محسوب است » .
بنا بر اين ، عموميت ظلم در آيه شريفه دلالت ندارد كه انبياء گناه كارند ، يعنى اوامر مولوى خداى را نافرمانى مىكنند .
بعضى « 3 » ديگر جواب دادهاند كه هلاكت همه مردم به اين است كه مثلا خدا از فرستادن بارانى دريغ نمايد و اگر چنين كند ، معلوم است كه نيكان نيز هلاك مىشوند ، زيرا وقتى عذاب نازل شود فرقى بين خوب و بد نمىگذارد - و آتش آن خشك و تر را مىسوزاند - چيزى كه هست اين عذاب براى دشمنان خدا نقمت و نكبت است ، و براى مؤمنين آزمايش و مزيد اجر است .
و ليكن اين سه جواب هيچ يك تمام نيست .
اما جواب اول : براى اينكه اگر مقصود از ناس ، ظالمين باشد بايد تنها همان ظالمين هلاك گردند ، هم چنان كه بعضى هم ادعا كردهاند ، ديگر چرا معصومين هلاك شوند ، و همچنين هيچ علتى براى هلاك ساير جنبندگان نيست ، و اشكال اينكه چرا فرموده : « هيچ جنبنده اى را در زمين نخواهد باقى گذارد » بجاى خود باقى مىماند .
و اما جواب دوم : براى اينكه آيات با سياقى كه دارند ، گفتگو از ظلم به معنى
هامش
( 1 ) تفسير فخر رازى ، ج 20 ، ص 58 .
( 2 ) پروردگارا ما به خود ستم كرديم . سوره اعراف ، آيه 23 .
( 3 ) تفسير فخر رازى ، ج 20 ، ص 59 .