پس با بيانى كه گذشت معناى اعلى بودن مثل خدا معلوم شد ، و بدست آمد كه جمله * ( « وَلِلَّه الْمَثَلُ الأَعْلى » ) * در مقام انحصار دادن مثل اعلى به خداى تعالى است ، و معنايش اين است كه در ميان مثالها آن مثلى كه خوبست - نه مثلى كه بد است - و در ميان خوبها آنكه از همه عالىتر است مخصوص خداى سبحان است .
و نيز روشن گرديد كه مثل اعلى كه به بيان سابق ، مخصوص خداى تعالى است ، عبارت است از : نفى كردن جميع صفات بد از او ، هم چنان كه خودش فرمود : « لَيْسَ كَمِثْلِه شَيْءٌ » « 1 » و نفى كردن حدود و نواقص از صفات حسنه ثبوتيه اوست و جمله * ( « وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » ) * در مقام افاده حصر و تعليل بيان سابق است ، يعنى او كسى است كه تمامى عزتها از اوست پس عزتش هرگز دستخوش ذلت نمىشود ، چون هر ذلتى كه تصور شود جز نداشتن عزت معنايى ندارد ، و كسى كه تمامى عزتها را دارد تصور نمىشود كه عزتى را نداشته باشد ، و براى اوست همه حكمتها ، پس هرگز دچار جهالت نمىشود ، چون جهل غير از فقدان حكمت چيزى نيست ، و ما گفتيم كه او هيچ حكمتى را فاقد نيست .
و چون ذلت و جهالت در ساحت مقدس او راه ندارد ناگزير به هيچ صفتى از صفات نقص ، و به هيچ صفتى از صفات ذم و ناپسند ، و به هيچ مثلى از مثلهاى سوء متصف نمىشود ، ولى كافر در ذاتش ذليل و در نفسش جهول است ، بنا بر اين صفات نقص لازمه ذات اوست ، پس براى كسانى كه ايمان به آخرت ندارند مثل سوء است .
بخلاف مؤمن كه هر چند او هم در ذاتش ذليل و در نفسش جهول است اما بخاطر اينكه داخل در ولايت خدا شده ، خدا به عزت خود عزيزش كرده ، و به روح خود از جهالت بيرونش آورده ، هم چنان كه فرمود : « وَاللَّه وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ » « 2 » و نيز فرموده : « وَلِلَّه الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِه وَلِلْمُؤْمِنِينَ » « 3 » و نيز فرموده : « أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْه » « 4 » .
* ( « وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ . . . » ) * .
ضمير در « عليها » به « ارض » بر مىگردد و اگر نفرمود : « على الارض » براى اين
هامش
( 1 ) مانند و مثل او چيزى نيست . سوره شورى ، آيه 11 .
( 2 ) خدا سرپرست مؤمنان است . سوره آل عمران ، آيه 68 .
( 3 ) عزت براى خدا و رسولش و براى مؤمنين است . سوره منافقون ، آيه 80 .
( 4 ) خداوند در دلهاى ايشان ايمان را نوشته و با روحى از خود تاييدشان كرده است . سوره مجادله ، آيه 22 .