روز قيامت ، راست باشد ، و انبياء راست گفته باشند ، و اين همان مضمونى است كه آيه « وَلَئِنْ أَذَقْناه رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْه لَيَقُولَنَّ هذا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَه لَلْحُسْنى » « 1 » و اين احتمال بدى نيست اما به شرطى كه آيه آن ذيل را كه خواهد آمد نداشته باشد .
* ( « لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ » ) * - يعنى ناگزير آتش براى ايشان است و بسوى آتش ، آمدنى هستند . وقتى گفته مىشود « فرط و يا افرط » معنايش « تقدم و جلو آمد » است و افراط به معناى اسراف و زياده روى در آمدن است هم چنان كه تفريط كوتاهى در آن است و « فرط » - به فتحه فاء و فتحه راء - آن كسى است كه پيشاپيش كاروان به منزل مىرود تا آب و مسكن تهيه كند ، و وقتى گفته مىشود : « افرطه » معنايش اين است كه فلانى را جلوتر فرستاده .
و چون اين دروغ و اين افترايشان كه : « براى خداست ، آنچه خودشان كراهت دارند و براى آنها است ، آنچه را دوست دارند » به منزله ادعاى سبقت و تقدم از خداى تعالى است لذا خداى تعالى به حقيقت اين پندار غلطشان و كيفر اين دروغشان تهديد كرد ، و آن اين است آتش براى ايشان است و به زودى بدان سبقت خواهند گرفت . اين است معناى جمله * ( « لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ . . . » ) * .
* ( « تَاللَّه لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ » ) * .
از ظاهر سياق بر مىآيد كه مراد از « اليوم » روز نزول همين آيه است ، و مقصود از اينكه فرمود « شيطان ولى ايشان است » اين است كه در زمان وحى اين آيه ، همه شان بر ضلالت ، اتفاق كردند ، و مراد از « عذاب موعود » عذاب روز قيامت است هم چنان كه ظاهر غالب آيات عذاب ، همين است .
و معناى آيه اين است كه به خدا سوگند هر آينه ما فرستادگان خود را بسوى امتهاى قبل از تو مانند يهود و نصارى و مجوس ، از كسانى كه منقرض نشدند مثل قوم عاد و ثمود فرستاديم ، ليكن شيطان اعمال زشتشان را برايشان زينت داد ناگزير او را پيروى كرده از
هامش
( 1 ) و اگر او را پس از بلائى كه ديده رحمتى از خود بچشانيم هر آينه مىگويد اين از خود من است و من گمان نمىكنم قيامتى به پا شود و آخرتى كه دوباره به پروردگارم برگردم نزد او ، سرانجام نيكى خواهم داشت . سوره حم سجده ، آيه 50 .