و ساير مركبات عنصرى است كه از زمين خلق كرده و بشر از آن منتفع مىشود ، و بعيد نيست كه اختلاف الوان كنايه از اختلاف نوعى باشد ، و در آن صورت آيه مورد بحث قريب المعنا با آيه « وَفِي الأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوانٌ وَغَيْرُ صِنْوانٍ يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ » « 1 » خواهد بود ، كه در سابق بيان استدلال به اين آيه گذشت .
و اختلاف الوان آنچه كه در زمين خلق كرده از گياهان و درختها و ميوه ها ، امرى است كه با آن مىتوان بر وحدانيت و يكتايى خدا ، در ربوبيت استدلال كرد ، و چون امر واحدى است لذا فرمود : « لاية » و نفرمود : « لايات » .
و اين سه قسم احتجاج است كه اولى به مردم متفكر و دومى به اشخاص متعقل و سومى به افراد متذكر نسبت داده شده ، و جهتش اين است كه حجت اول از مقدمات ساده اى تركيب يافته كه در استفاده و نتيجه گرفتن از آن صرف تفكر ، كافى است ، ولى دومى مركب از مقدمات علمى است كه فهم آن جز براى دانشمندانى كه از اوضاع اجرام آسمانى و اسرار زمينى با خبرند ميسر نيست ، تنها كسى از آن حجت نتيجه مىگيرد كه حركات و انتقالات اجرام آسمانى و آثار آن حركات را مىداند .
سومى هم مركب از مقدماتى كلى و فلسفى است كه تنها كسانى مىتوانند از آن نتيجه گرفته و با آن ، وحدانيت خدا را در ربوبيت اثبات كنند كه متذكر احكام كلى وجود باشند ، مثلا بدانند كه : عالمى كه همواره در دگرگونى است ، لا بد و ناچار احتياج به ماده دارد ، و بدانند تمامى مواد آن به يك ماده عمومى و متشابه منتهى مىگردد ، و بدانند كه واجب است تمامى اختلافاتى كه در مواد هست ، بايد به غير ماده منتهى شود ، كه در ما وراى اين ماده است .
* ( « وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْه لَحْماً طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْه حِلْيَةً تَلْبَسُونَها . . . » ) * .
اين آيه فصل ديگرى از نعمتهاى الهى را بر مىشمارد ، و آن نعمت درياها و كوه ها و شهرها و راهها و علامتها است ، هم چنان كه در فصل گذشته ، نعمت بيابانها و دشتها و درختان و ميوه ها و امثال آن بود ، لذا فرمود : * ( « وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ » ) * و نفرمود : « و سخر . . . » .
هامش
( 1 ) و در روى زمين قطعاتى در كنار هم قرار دارد كه با هم متفاوتند و باغهايى از انگور و زراعت و نخلها ، كه گاهى بر يك پايه مىرويند و گاهى بر دو پايه ، همه آنها از يك آب سيراب مىشوند و با اينحال بعضى از آنها را از جهت ميوه بر ديگرى برترى مىدهيم . سوره رعد ، آيه 4 .