قابل جعل نيست تا بنشينيم بحث كنيم در اينكه چه كسى اين بيراهه و ضلالت را جعل و ايجاد كرده است ، و اگر در مواردى ضلالت گمراهان را به خدا نسبت داده معنايش هدايت نكردن است .
با اين حال اگر شما بگوئيد پس چرا در آيه « يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ » « 1 » و آيه « يُضِلُّ بِه كَثِيراً وَيَهْدِي بِه كَثِيراً » « 2 » فرموده هر كه را بخواهد هدايت مىكند ، و هر كه را بخواهد گمراه مىكند ؟ در جواب مىگوئيم اين گمراه كردن بخاطر مجازات اعمالى است كه از فرد مستحق ضلالت سر زده است ، نه اينكه گمراه كردن ابتدايى باشد چنان كه جمله « وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 3 » آن را تفسير كرده و فهمانده است كه وقتى انسان فسق و تباهى را پيشه خود كند و به سوء اختيار خود از زى عبوديت خدا بيرون آيد ، يعنى خداى را نافرمانى كند و رجوع هم نكند ، اين روش ، ضلالت ابتدايى آدمى و شروع به ضلالت است ، كه از ناحيه خود انسان سر مىزند ، و مستند به خود آدمى است ، و در صورتى كه انسان از آن بازگشت نكند خدا او را به ضلالتى بيشتر مجازاتش مىكند و در حالت ضلالتش ثابت مىكند .
و اينكه گفتيم ضلالت ابتدايى از ناحيه خود بشر شروع مىشود براى اين است كه خداى تعالى بشر را ، هم از طريق فطرت و هم بوسيله دعوت انبياء هدايت كرده و راه را يادشان داده است پس اگر كسى با اين حال راه را گم مىكند خودش مىكند .
* ( « هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَكُمْ مِنْه شَرابٌ وَمِنْه شَجَرٌ فِيه تُسِيمُونَ » ) * .
از اينجا به نوعى ديگر از نعمتهاى خدا اشاره مىشود كه همه از روئيدنىها هستند كه بشر و غير بشر از آنها استفاده هاى غذايى مىكنند ، و عواملى كه در پيدايش آنها دخالت دارند ، از قبيل تاريكى شب ، روشنى روز ، آفتاب ، ماه ، و امثال اين عوامل را بر مىشمارد و لذا سياق قبلى را عوض كرده و فرمود : * ( « هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ » ) * و حال آنكه اگر سياق قبلى را رعايت مىكرد مىبايست مىفرمود : * ( « أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ » ) * .
كلمه « تسيمون » از ماده « اسامه » است كه به معناى چريدن چهارپايان است ، و حيوان سائمه را هم از اين باب سائمه مىگويند . ( حيوانى كه خودش مىچرد و برايش علوفه
هامش
( 1 ) هر كس را بخواهد گمراه و هر كس را بخواهد هدايت مىكند . سوره فاطر ، آيه 8 .
( 2 ) گمراه مىكند بوسيله آن ( مثل ) بسيارى را و هدايت مىكند بوسيله آن بسيارى را . سوره بقره ، آيه 26 .
( 3 ) و گمراه نمىكند بوسيله آن مگر فاسقان را . سوره بقره ، آيه 26 .