نعمتهاى خداى سبحان است كه اگر بخواهد يك روزى از انسان سلب مىكند ، به خلاف نعمتهاى بيش از حد ضرورت كه آدمى در برخورد به آنها بيشتر متوجه نعمت خدا مىشود .
* ( « وَأَلْقى فِي الأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهاراً وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » ) * .
در مجمع گفته : كلمه « ميد » از « ماد - يميد - ميدا » به معناى انحراف به چپ و راست و اضطراب است « 1 » .
و معناى * ( « أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ » ) * اين است كه : اگر خدا در روى زمين كوه هايى قرار داد براى جلوگيرى از اين بود كه مبادا زمين ، شما را به چپ و راست بلغزاند ، و بخاطر همين ناآرامى زمين ، نظام زندگيتان مختل گردد .
« و انهارا » - يعنى و نهرهايى جارى ساخت تا بتوانيد آن را به آسانى به زراعتها و بستانهاى خود برسانيد ، و حيوانهاى اهلى خود را سيراب كنيد .
* ( « وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » ) * - اين جمله عطف است بر جمله « و انهارا » ، و معنايش اين است كه خدا راههايى بسوى هدف هدايتى كه از شما اميد مىرود قرار داد ، و اين راهها بعضى طبيعى است مانند مسافتهايى كه ميان دو سرزمين قرار داشته ، آن دو را بهم وصل مىكند ، بدون اينكه حائل و مانعى آن را قطع كرده باشد ، مانند زمين هموارى كه ميان دو كوه قرار دارد ، و بعضى ديگر مصنوعى است ، مانند آن راهى كه در اثر رفت و آمد بسيار ، خود به خود به وجود مىآيد ، و يا جاده هايى كه آدمى به دست خود درست مىكند .
و از ظاهر سياق چنين بر مىآيد كه مقصود از « سبل » عموم راههاست ، كه هر دو قسم راه را شامل مىشود ، و هيچ مانعى ندارد كه آن راههايى كه مصنوع بشر است نيز به خدا نسبت داده شود ، زيرا مىبينيم كه در همين آيات ، نهرها و علامتها را هم به خدا نسبت داده ، با اينكه غالبا نهر و علامت را بشر درست مىكند ، هم چنان كه مىبينيم بتهايى را كه دست بشر مىتراشد نسبت به خدا داده و آنها را خلق خدا ناميده و فرموده : « وَاللَّه خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ » « 2 » .
جهتش هم اين است كه همه اينها هر چه باشد آثار مجعولات خداى تعالى است ، خداست كه آنها را خلق كرده و داراى اثر قرار داده ، البته جعل در مثالهاى مذكور جعل با واسطه است ، يعنى خدا خلق كرده اما با دست بشر .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 353 ، ط تهران .
( 2 ) خدا شما و آنچه را كه مىتراشيد خلق كرده است . سوره صافات آيه 96 .