نازل شده باشد ، و با اينكه سوره انعام مكى است و غرضى كه به منزله جامع ذيل سوره است امر به صبر و وعد حسن بر صبر در راه خدا است .
و غرض سوره خبر دادن به نزديك شدن امر خداست كه عبارتست از : غلبه دين حق بر كفار ، كه خداى تعالى اين معنا را با بيان اينكه : « تنها خداى تعالى إله معبود است نه ديگرى چون تدبير عالم مانند خلقتش قائم به او است و نيز همه نعمتها به او منتهى مىگردد و هيچ يك از آنها مصنوع غير او نيست » نتيجه مىگيرد . پس واجب است همان خدا به تنهايى عبادت شود .
و همچنين با بيان اينكه : « دين حق از خدا است پس واجب است كه غير دين او دينى و قانونى ديگر تشريع نشود » و باز با بيان امورى از دين الهى ، توضيح مىدهد .
اين ، آن غرضى است كه معظم آيات اين سوره آن را دنبال نموده و با بيانهاى مختلفى تعقيب مىنمايد ، در ضمن بيان اين غرض ، آياتى هم هست كه مساله هجرت و پاره اى مطالب مناسب با آن را ايراد مىنمايد .
* ( « أَتى أَمْرُ اللَّه فَلا تَسْتَعْجِلُوه سُبْحانَه وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ » ) * .
از ظاهر سياق بر مىآيد كه خطاب در اين آيه به مشركين است ، براى اينكه آيات بعدى همه در مقام احتجاج عليه ايشان است ، و سياق آنها تا آيه بيست و دوم كه مىفرمايد :
« إِلهُكُمْ إِله واحِدٌ » چنين سياقى است ، و روى سخن در آنها به مشركين است ، و همه آنها به منزله فرع است براى جمله اى كه در ذيل آيه مورد بحث است ، و مىفرمايد : * ( « سُبْحانَه وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ » ) * و مقتضاى اين تفريع اين است كه مقصود از امرى كه خبر از آمدنش داده و فرموده : * ( « أَتى أَمْرُ اللَّه » ) * امرى باشد كه ساحت ربوبيت خداى را از شرك مشركين پاك نموده ريشه آن را از بيخ و بن بر كند ، و در هيچ جاى كلام خدا ، از مؤمنين حكايت نشده كه در امرى استعجال و عجله كرده باشند ، بلكه هر جا كه مساله ساعت و قيامت و امر فتح مسلمين و امر نزول عذاب را تذكر مىدهد حكايت استعجال مشركين است ، و از آن جمله در آيه « قُلْ أرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُه بَياتاً أَوْ نَهاراً ما ذا يَسْتَعْجِلُ مِنْه الْمُجْرِمُونَ . . . وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّه لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ » « 1 » و همچنين آياتى ديگر ، كه روى سخن در همه آنها با مشركين است .
هامش
( 1 ) بگو مرا خبر دهيد كه اگر شب هنگام و يا در روز عذاب خدا فرا رسد ( چه مفرى داريد ) گناهكاران ( بجاى توبه ) عذاب را به تعجيل مىطلبند . . . ( اى رسول ما ) كافران از تو مىپرسند كه آيا اين ( قرآن و رسالت و وعده ثواب و عقاب آخرت ) بر حق است ؟ بگو آرى قسم به خداى من كه البته همه وعده ها حق است و شما از آن هيچ مفرى نداريد . سوره يونس ، آيات 50 - 53 .