فهميديد با آن مساعدت ندارد .
و عجيب اينجا است كه بعضى « 1 » از صاحبان اين نظريه استدلال كردهاند بر نظريه خود به اينكه خداى تعالى از آنكه در آخر سوره حجر فرموده : « فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ » و در آن به حشر مشركين و بازخواست آنان اشاره كرده در اول اين سوره هم در جمله « * ( أَتى أَمْرُ اللَّه ) * » به نزديكى روز قيامت اشاره نموده است ، و نيز در آخر سوره حجر فرموده بود : « وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ » و با در نظر داشتن اينكه مقصود از يقين ، مرگ است ، بسيار مناسب است كه مراد در اين سوره هم همان روز قيامت باشد نه عذابهاى دنيوى ، و از جمله شواهدى كه اين مناسبت را تاكيد مىكند ، جمله « ياتيك » در آن سوره و جمله « اتى » در اين سوره است ، كه در هر دو جا به يك ماده تعبير شده است . و از اين قبيل اقاويل بهم بافته اى كه نبايد بدان اعتناء نمود .
نظير اين استدلال ، گفتار بعضى « 2 » ديگر از مفسرين است كه گفتهاند : مراد از امر ، واحد اوامر است ، و معنايش حكم است . - و گويا خواسته است به احكامى كه در اين سوره در باره عهد و سوگند و محرمات و غير آن آمده اشاره كند - پس معناى * ( « أَتى أَمْرُ اللَّه » ) * اين است كه در اين سوره احكام خدا آمده ، و به همين جهت خطاب * ( « فَلا تَسْتَعْجِلُوه » ) * هم مختص به مؤمنين خواهد بود . و ليكن اين حرف مخدوش است .
* ( « يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِه عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه . . . » ) * .
مردم چه در گذشته و چه در حال با همه اختلاف شديدى كه در باره حقيقت روح دارند ، در اين معنا هيچ اختلافى ندارند كه از كلمه روح يك معنا مىفهمند ، و آن معنا عبارتست از چيزى كه مايه حيات و زندگى است ، البته حياتى كه ملاك شعور و اراده باشد ، و همين معنا مراد در آيه مورد بحث است .
و اما حقيقت آن چيست ؟ مىتوان بطور اجمال از آيات كريمه قرآن استفاده نمود ، مثلا از آيه « يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا » « 3 » و از آيه « تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْه » « 4 » و از آيات ديگر به دست مىآيد كه روح ، حقيقت و موجود مستقلى است ، و موجودى است داراى حيات و علم و قدرت ، نه اينكه از مقوله صفات و احوال بوده و آن طور كه بعضى
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 90 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 93 .
( 3 ) روزى كه ملائكه و روح به صف مىايستند . سوره نبا ، آيه 38 .
( 4 ) ملائكه و روح به سويش بالا مىروند . سوره معارج ، آيه 4 .