بِأَمْرِه » مؤمنين را بشارت مىدهد بر اينكه به زودى حق بر باطل غلبه نموده و توحيد بر شرك ، و ايمان بر كفر ظفر مىيابد ، اين فهرست آن مطالبى است كه با دقت در آيات صدر سوره استفاده مىشود .
و اما آيات ذيل آن كه هشتاد و هشت آيه است و از آيه « وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّه مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا » شروع مىشود به خاطر اتصال و ارتباطى كه در آنها است از سياقش چنين بر مىآيد كه در اوائل هجرت نازل شده باشد .
و بر اين مبنا مىتوان گفت اين سوره از اول تا به آخر پشت سر هم و يا نزديك بهم نازل شده است .
و دليل اينكه در نزديكى بعد از هجرت نازل شده مطالبى است كه جز با پاره اى حوادث اوائل هجرت تطبيق نمىكند ، نظير مطلبى كه در آيه « وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّه . . . »
است ، و مطلبى كه در آيه « وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُه بَشَرٌ . . . » آمده ، كه در باره كسانى كه راجع به سلمان فارسى حرفهايى زده بودند نازل شد ، و واضح است كه سلمان هم در مدينه اسلام آورد و آيه « من كفر باللَّه من بعد ايمانه الا من اكره و قلبه مطمئن بالايمان » كه به شهادت روايات آينده ، در باره عمار ياسر نازل شده ، و همچنين آيات ديگر آن كه در باره يهوديها است ، و آياتى كه در باره احكام است ، همه اينها ظن غالب مىدهد بر اينكه اين آيات در مدينه نازل شده است .
و علاوه بر وقايع و حوادث ، خود آيات نيز ظهور دارد در اينكه نزولشان از نظر مكى و مدنى بودن مختلف است ، مثلا آيه « وَالَّذِينَ هاجَرُوا . . . » « 1 » و آيه « وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ . . . » « 2 » تا دو و يا پنج آيه بعدش و همچنين آيه « مَنْ كَفَرَ بِاللَّه مِنْ بَعْدِ إِيمانِه إِلَّا . . . » « 3 » و تعدادى از آيات بعد آن ظهور در اين دارند كه در مدينه نازل شدهاند .
و ليكن بعد از همه اين حرفها انصاف اين است كه آيه « وَالَّذِينَ هاجَرُوا » تا آخر آيه بعديش و آيه « مَنْ كَفَرَ بِاللَّه مِنْ بَعْدِ إِيمانِه . . . » و پاره اى آيات بعد از آن و نيز آيه « وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا . . . » « 4 » و دو آيه بعدى آن مدنى هستند ، و به شهادت سياقى كه دارند در مدينه نازل شدهاند و بقيه آيات آن به مكى بودن بيشتر شباهت دارند تا مدنى بودن ، و اين نظريه هر چند كه با روايات سازگار نيست و ليكن سياق شاهد آنست ، و سياق آيه قرآن سزاوارتر به پذيرفتن است تا روايات وارده در باره آن .
و در تفسير آيه 118 از سوره انعام هم احتمال داديم كه آن سوره بعد از سوره نحل
هامش
( 1 ) سوره نحل ، آيه 41 .
( 2 ) سوره نحل ، آيه 101 .
( 3 ) سوره نحل ، آيه 106 .
( 4 ) سوره نحل ، آيه 126 .