پس بنا بر اين ، مقصود از امر آينده در آيه ، همان وعده اى است كه خدا به رسول گرامى خود و به مؤمنين داده بود ، و همان تهديدهايى است كه يكى پس از ديگرى به مشركين داده و فرموده بود : به زودى مؤمنين را يارى مىكنيم ، و به زودى كفار را خوار كرده و عذابشان مىكنيم ، و دين خود را به امرى از ناحيه خود غلبه مىدهيم ، هم چنان كه فرمود : « فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّه بِأَمْرِه » « 1 » ضمير در * ( « فَلا تَسْتَعْجِلُوه » ) * هم بطورى كه از سياق بر مىآيد به همين امر بر مىگردد .
ممكن هم هست مقصود از آمدن امر خدا ، نزديكى آن باشد ، و اين در محاورات عرفى شايع است ، مثلا به كسى كه منتظر آمدن امير است و مىخواهند به او بگويند آمدنش نزديك است مىگويند : « اين امير است دارد مىآيد » ، و حال آنكه هنوز نيامده .
و نيز با اين بيان معلوم شد كه تعبير در جمله * ( « سُبْحانَه وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ » ) * از باب التفات از خطاب به غيبت است ( چون قبلا مىفرمود عجله مكنيد ، اما حالا مىفرمايد منزه است از آنچه در باره اش شرك مىورزند ) و اين التفات اشاره است به اينكه مرتكبين شرك ، آن قدر ساقطند كه سزاوار نيست مورد خطاب قرار گيرند ، و استعجالشان نسبت به آمدن عذاب هم ناشى از شرك ايشان و از باب سخريه و استهزاء به دعوت انبياء است .
از آنچه گذشت پنبه اين حرف كه بعضى « 2 » از مفسرين زده و گفتهاند : « خطاب در آيه ، به مؤمنين و يا به مؤمنين و مشركين هر دو است » ، زده مىشود ، و معلوم مىشود كه اين حرف با سياق آيه سازگارى ندارد .
علاوه بر اين ، خداى تعالى در جاى ديگر كلام خود استعجال را صريحا از مؤمنين نفى كرده و فرموده است : « يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِها وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ » « 3 » . و نيز پنبه اين حرف كه بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : مراد از امر ، روز قيامت است ، زده مىشود ، زيرا مشركين هر چند كه به شهادت آيه « مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » « 5 » نسبت به عذاب آخرت نيز استعجال مىكردند ، و ليكن سياق آيه مورد بحث همانطور كه
هامش
( 1 ) ( اگر از اهل كتاب ستمى بر شما رسيد ) عفو كنيد و درگذريد تا هنگامى فرمان خدا ( به جنگ يا به صلح ) برسد . سوره بقره ، آيه 109 .
( 2 ) تفسير روح المعانى ، ج 14 ، ص 92 .
( 3 ) كسانى كه ايمان به آخرت ندارند در باره عذاب آن ، استعجال مىكنند ، و اما آنها كه ايمان دارند در ترس از آنند ، چون مىدانند كه حق است . سوره شورى ، آيه 18 .
( 4 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 348 و تفسير ابو الفتوح رازى ، ج 7 ، ص 83 به نقل از ابن عباس .
( 5 ) پس اين وعده آخرت چه وقت است اگر راستگو هستيد ؟ سوره يس ، آيه 48 .