جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » « 1 » نيز آن را افاده مىكند .
* ( « أوَ لَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ » ) * - كلمه « اقسام » به معناى اين است كه گوينده ، گفتار خود را به امر شريفى - البته به جهت شرافت آن امر - پيوسته كند تا بدين وسيله صدق گفتار خود را برساند چون اگر با چنين پيوندى باز هم دروغ بگويد در حقيقت به شرافت آن امر شريف توهين نموده است ، و چون كسى را جرأت چنين توهينى نيست پس شنونده مطمئن مىشود كه گوينده راست مىگويد ، مثل اينكه بگويد و اللَّه من رفتم ، و يا به جان خودم مطلب از اين قرار است . و در ادبيات ، قسم از محكم ترين ، وسائل تاكيد شمرده مىشود . و بعيد نيست كه منظور از « اقسام » در اين آيه كنايه باشد از اينكه گوينده ، كلام خود را قاطع و جزمى و بدون ترديد بگويد .
جمله مورد بحث مقول براى قولى حذف شده است ، و تقدير آن چنين است :
« يقال لهم أو لم تكونوا . . . » يعنى در توبيخ و اسكاتشان گفته مىشود : مگر شما نبوديد كه قبل از اين ، سوگند مىخورديد ( و يا بطور قطع مىگفتيد ) : ما هرگز زايل شدنى نيستيم ، و اين نيروى دفاعى و اين سطوتى كه داريم ما را از هر حادثه نابود كننده نجات مىبخشد ، پس چطور امروز به التماس افتاده چند روزى مهلت مىخواهيد ؟ .
* ( « وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ . . . » ) * .
اين جمله عطف بر محل جمله « اقسمتم » است و معنايش اين است كه : و باز مگر شما نبوديد كه در خانه و قريه و شهر مردمى منزل كرديد كه آنان نيز ظلم كردند و به كيفر ظلمشان منقرض شدند . پس از دو جهت برايتان روشن شد كه اين دعوت ، دعوت حقى است كه سرپيچى از آن ، عذاب استيصال را به دنبال دارد : جهت اول از راه مشاهده كه ديديد ما با آنها كه ظلم كردند چه معامله كرديم و چگونه منقرضشان نموديم ، و شما را در منازل آنان جاى داديم . جهت دوم از راه بيان ، كه با زدن مثلها و بيان روشنى كه به سمعتان رسانديم و به وسيله خبر دادن از اينكه از عذاب استيصال ، كيفر انكار حق و سرپيچى از دعوت نبوى است حجت را بر شما تمام كرديم .
* ( « وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّه مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْه الْجِبالُ » ) * .
اين آيه حال از ضمير در جمله « فعلنا » است كه در آيه قبلى قرار داشت ، و
هامش
( 1 ) براى هر امتى رسولى است و چون رسولشان آيد ميان آنان به عدالت داورى شده و ايشان ظلم نمىشوند . سوره يونس ، آيه 47 .