است كه دين هر چه باشد خالص براى خدا مىشود ، هم چنان كه فرموده : « وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ » « 1 » .
از آنچه گذشت جواب اشكالى كه بعضى بر آيه كرده و گفتهاند : « اگر مراد از عذاب در آن ، عذاب استيصال باشد با حصرى كه در آيه قبلى بود و مىفرمود : » * ( إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ ) * - تنها و تنها تاخيرشان مىاندازد براى روزى كه ديدگان خيره شود « ، منافات دارد ، زيرا اين آيه مىفرمايد خداوند عذاب هيچ كس را در اين دنيا نمىدهد » روشن مىشود ، زيرا اين حرف وقتى صحيح است كه مقصود از عذاب در هر دو مورد يكى باشد ، ولى چنين نيست ، آن عذابى كه برگشت ندارد و حتى يك نفر هم از آن جان سالم بدر نمىبرد عذاب قيامت است ، و همين است كه منحصر به روز قيامت ، است ، و انحصارش به روز قيامت منافات ندارد با اينكه عذاب ديگرى هم در دنيا باشد .
علاوه بر اينكه انحصار ، آن طور كه اشكال كننده پنداشته است با آيات بسيارى كه دلالت بر نزول عذاب بر امت اسلام مىكند منافات دارد .
از اينهم كه بگذريم اگر آيه مورد بحث را حمل بر عذاب قيامت كنيم ، ناگزير مىشويم از ظاهر آيات صرفنظر نموده ، دلالت سياق را هم ناديده بگيريم ، در حالى كه هيچ يك جائز نيست .
* ( « فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ » ) * - مقصود از ظالمين آنهايى هستند كه دچار عذاب استيصال مىشوند و عذاب از آنان برگشت نمىكند . و مقصود آنان از اينكه مىگويند : * ( « أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ » ) * اين است كه خدايا ما را مدت كمى مهلت بده و اندكى بر عمر ما بيفزا تا گذشته و ما فات را جبران كنيم ، چون اگر مقصود غير اين بود نمىگفتند : « * ( نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ ) * - دعوت تو را اجابت نموده ، فرستادگان را پيروى و اطاعت كنيم » .
و اگر گفتند : « رسل : فرستادگان » با اينكه مىبايست گفته باشند « رسول :
فرستاده » با اينكه ظاهر آيه بيان حال ظالمين اين امت است ، براى اين مىباشد كه بفهماند ملاك در آمدن اين عذاب ، حكم كردن ميان هر رسول و مردم آن رسول است ، و اين حكم اختصاص به يك رسول معين ندارد ، هم چنان كه آيه « وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا
هامش
( 1 ) و به تحقيق در زبور بعد از ذكر نوشتيم كه زمين را بندگان صالح من ارث مىبرند .
سوره انبياء ، آيه 105 .