]
دنيوى است ، و از شواهدى كه بر اين معنا دلالت دارد جمله * ( « فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ . . . » ) * است .
و از همين جا روشن مىشود اينكه بعضى « 1 » گفتهاند « منظور از اين روز ، روز قيامت است » وجهى ندارد . و همچنين اينكه بعضى « 2 » ديگر گفتهاند « منظور از آن ، روز مرگ است » .
جهت دوم اينكه انذار اول انذار به عذاب قطعى است كه هيچ قدرتى آن را از ستمكاران و حتى از يك فرد ستمكار بر نمىگرداند ، بخلاف انذار دومى كه هر چند از امت ستمكار بر نمىگردد ولى از يك فرد قابل برگشت است ، و لذا مىبينيم كه خداى تعالى در انذار اولى تعبير به « و انذر الناس » كرده ، و در دومى فرموده * ( « فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * ، و نفرموده « فيقولون » . و اين خود شاهد بر اين است كه افرادى از عذاب دومى كه همان عذاب استيصال است استثناء مىشوند . آرى ، مؤمنين هيچوقت به چنين عذابى كه به كلى منقرضشان كند مبتلا نمىگردند ، و اين عذاب مخصوص امتها است كه بخاطر ظلمشان بدان دچار مىگردند ، نه تمام افراد امت ، و لذا مىبينيم خداى تعالى مىفرمايد : « ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ » « 3 » .
و كوتاه سخن ، جمله * ( « وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ » ) * انذار مردم به عذاب استيصال است كه نسل ستمكاران را قطع مىكند . و در تفسير سوره يونس و غير آن اين معنا گذشت كه خداى تعالى در امتهاى گذشته و حتى در امت محمدى اين قضاء را رانده كه در صورت ارتكاب كفر و ستم دچار انقراضشان مىكند ، و اين مطلب را بارها در كلام مجيدش تكرار نموده است .
و روزى كه چنين عذابهايى بيايد روزيست كه زمين را از آلودگى و پليدى شرك و ظلم پاك مىكند ، و ديگر به غير از خدا كسى در روى زمين عبادت نمىشود ، زيرا دعوت ، دعوت عمومى است ، و مقصود از امت هم تمامى ساكنين عالمند . و وقتى به وسيله عذاب انقراض ، شرك ريشه كن شود ديگر جز مؤمنين كسى باقى نمىماند ، آن وقت
هامش
( 1 ) تفسير روح المعانى ، ج 13 ، ص 248 .
( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 19 ، ص 142 .
( 3 ) ما رسولان خود و مؤمنان را نجات مىدهيم چنان كه ما بر خود فرض كرديم كه اهل ايمان را نجات بخشيم . سوره يونس ، آيه 103 .