كه چنين خدايى قابل پرستش نيست .
در آيه مزبور از اين توهم جواب داده كه : نه خداى تعالى از آنچه ستمكاران مىكنند غافل نيست و وعده اى را هم كه به پيغمبرانش داده خلف نمىكند . و چگونه غافل است و خلف وعده مىكند با اينكه او داناى به مكر و عزيزى صاحب انتقام است ، بلكه اگر آنها را به خشم خود نمىگيرد براى اين است كه مىخواهد عذابشان را براى روز سختى تاخير بيندازد ، و آن روز جزاست . علاوه بر اينكه در همين دنيا هم آنها را عذاب خواهد كرد ، هم چنان كه امتهاى گذشته را هلاك نمود .
و آن گاه سوره مورد بحث را به آيه زير كه جامعترين آيات نسبت به غرض اين سوره است ختم نموده و فرموده است : * ( « هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِه وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِله واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الأَلْبابِ » ) * كه بيانش به زودى خواهد آمد - ان شاء اللَّه .
* ( « وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّه غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ ) * . . . * ( وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ » ) * .
كلمه « تشخص » از « شخص » به معناى باز ايستادن حدقه چشم است . و « مهطع » از « هطع » به معناى اين است كه شتر سر خود را بلند كرد . و همچنين « مقنع » از « اقنع » است كه آن نيز به معناى سربلند كردن است . و معناى اينكه فرمود : * ( « لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ » ) * اين است كه از شدت هول و ترس از آنچه مىبينند قادر نيستند چشم خود را بگردانند . و معناى * ( « أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ » ) * اين است كه از شدت و وحشت قيامت دلهايشان از تعقل و تدبير خالى مىشود . و يا به كلى عقلشان را زايل مىسازد .
و معناى آيه اينست كه : تو از اينكه مىبينى ستمكاران غرق در عيش و هوسرانى و سرگرم فساد انگيختن در زمينند مپندار كه خدا از آنچه مىكنند غافل است ، بلكه ايشان را مهلت داده و عذابشان را تاخير انداخته براى فرا رسيدن روزى كه چشمها در حدقه از حركت باز مىايستد ، در حالى كه همينها گردن مىكشند و چشمها خيره مىكنند و دلهايشان دهشت زده مىشود و از شدت موقف ، حيله و تدبير را از ياد مىبرند . اين آيه براى ستمكاران انذار و براى ديگران جنبه تسليت را دارد .
* ( « وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ . . . » ) *
اين آيه انذار بعد از انذار است كه البته ميان اين دو انذار از دو جهت تفاوت است :
جهت اول اينكه انذار در دو آيه قبلى انذار به عذابى است كه خداوند براى روز قيامت آماده كرده است ، و اما انذار در اين آيه و ما بعد آن ، انذار به عذاب استيصال
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 119
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١١٩