اكتفاء كنند ، بلكه تا آنجا كه تاريخ نشان مىدهد لا يزال در اين نسبت تصرف نموده ، يك جا توسعه و جايى ديگر تضييق مىدهند ، هم چنان كه اسلام را هم مىبينيم كه در اين نسبت تصرفاتى كرده ، پسر خوانده ، زنازاده ، فرزند كافر ، و مرتد را نفى نموده ، و گفته كه اينان فرزند نيستند ، و در مقابل رضيع ( بچه اى كه از زنى ديگر شير خورده ) و متولد در بستر زناشويى - هر چند كه احتمال خلاف هم داشته باشد - را فرزند خوانده ( با اينكه رضيع فرزند طبيعى نيست ) . و همچنين در كلام مجيدش پسر نوح را رسما از پسرى نوح نفى كرده و فرموده « إِنَّه لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّه عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ » « 1 » .
سوم اينكه هر چند به طور صريح براى عاصيان خود طلب مغفرت و رحمت نكرد ، و تنها در جمله * ( « وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * ايشان را در معرض مغفرت خداى قرار داد ، و ليكن كلامش بدون اشاره به اين جهت نيست كه رحمت الهى را جهت ايشان هم خواسته است . آرى ، درست است كه سيره و طريقه او آدمى را براى رحمت الهى و محفوظ ماندن از پرستش بتها آماده مىسازد ليكن چنان هم نيست كه هر كس طريقه او را پيش گيرد معصوم و هر كس آن را ترك گويد به كلى از رحمتش مايوس شود ، چون اين مقدار از گناه مانع شمول رحمت حق نمىشود ، هر چند كه مقتضى آن هم نيست . اين را هم مىدانيم كه مقصود از نافرمانى در جمله * ( « وَمَنْ عَصانِي » ) * تنها شرك به خداى تعالى نيست تا با آيه « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ » « 2 » كه درخواست آمرزش از شرك را بى فايده مىداند منافات داشته باشد .
اين حاصل آن نكاتى است كه دقت و تدبر در دو آيه كريمه آن را افاده مىكند ، و با در نظر داشتن آن ديگر جايى براى اشكال و جوابى كه مفسرين در اين دو آيه آوردهاند باقى نمىماند ، و بلكه اشكالى دور از ذوق سليم مىگردد .
آرى ، مفسرين دو اشكال در اين دو آيه كرده و جوابهايى از آنها دادهاند ، كه با در نظر گرفتن چند نكته اى كه گفتيم نه اشكالها وارد است ، و نه جوابها جواب .
اشكال اول اينكه : ظاهر جمله * ( « وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنامَ » ) * اين است كه ابراهيم ( ع ) مصونيت از پرستش بتها را هم براى خود مسألت كرده و هم براى
هامش
( 1 ) او از دودمان تو نيست ، او عمل غير صالح است . سوره هود ، آيه 46 .
( 2 ) خدا هر كه را به او شرك آرد نخواهد بخشيد و ما دون شرك هر كسى را بخواهد مىبخشد . سوره نساء ، آيه 116 .