تخصيص مىدهد . فرزندان خود را به عموم پيروانش تفسير نموده ، و فرزندان واقعى خود را به همان پيروان تخصيص زده و عاصيان ايشان را از فرزندى خود خارج مىكند .
و كوتاه سخن ، ابراهيم ( ع ) پيروان بعدى خود را به خود ملحق مىسازد و عاصيان را هر چند كه از فرزندان واقعيش باشند به مغفرت و رحمت خدا مىسپارد .
قرآن كريم هم اين معنا را در جاى ديگر گوشزد كرده و مىفرمايد : « إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوه وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا . . . » « 1 » .
اين توسعه و تضييق ، و تعميم و تخصيص ، از ابراهيم خليل ( ع ) نظير مطلبى است كه از مجموع گفته هاى او و پروردگارش - بنا به حكايت قرآن كريم - استفاده مىشود كه در سوره بقره عرض مىكند : « وَارْزُقْ أَهْلَه مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّه وَالْيَوْمِ الآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُه قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّه إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » « 2 » ، چون در اين آيه نخست رزق را براى اهل مكه مسألت مىدارد و سپس همين مسألت خود را به مؤمنين ايشان اختصاص مىدهد ، و خداى تعالى در پاسخش همان درخواست را تعميم داده تا شامل كفار هم بشود .
نكته دومى كه ممكن است از كلام ابراهيم ( ع ) استفاده شود اين است كه در باره پيروانش عرض كرد « از من است » و اما نسبت به آنها كه عصيانش كنند سكوت كرد ، و اين خود ظهور دارد در اينكه خواسته است همه پيروانش را كه تا آخر دهر بيايند پسر خوانده خود كند ، و همه آنهايى را كه نافرمانيش كنند بيگانه معرفى نمايد ، هر چند كه از صلب خودش باشند . گو اينكه اين احتمال هم هست كه خواسته است متابعين خود را پسر خوانده خود معرفى نمايد و نسبت به عاصيان خود سكوت كرده چون سكوت دلالت صريحى بر نفى ندارد .
و در صورتى كه آيه شريفه بر اين معنا دلالت داشته باشد اشكالى از جهت عقل وجود ندارد ، زيرا لازم نيست كه ولادت طبيعى ملاك در نسب از حيث نفى و اثبات باشد ، و هيچ امتى را هم سراغ نداريم كه در اثبات و نفى نسب ، تنها به مساله ولادت طبيعى
هامش
( 1 ) سزاوارتر به ابراهيم همانهايى هستند كه وى را پيروى كردند ، و همچنين اين پيغمبر است و كسانى كه به وى ايمان آوردند . . . سوره آل عمران ، آيه 68 .
( 2 ) و اهل آن ( سرزمين ) را كه به خدا و روز قيامت ايمان آوردهاند از ثمرات گوناگون روزى ده ( خداوند خواهش ابراهيم را اجابت كرد ) و فرمود اما به آنها كه كافر شدند بهره كمى خواهم داد ، سپس آنها را به عذاب آتش مىكشانم و چه بد سرانجامى دارند . سوره بقره ، آيه 126 .