شرح
مؤلف حكيم قدس سره بارديگر به فرقى كه بين اين دو نوع از تقدّم و تأخّر وجود دارد اشاره كرده و نظر خود را پيرامون اين مسئله ابراز مىكنند و مىفرمايند : گرچه اين دو نوع ، از اين جهت با يكديگر اشتراك دارند كه جزء متأخر بر جزء متقدم توقف دارد ، اما در « بالزمان » اجتماع اين دو جزء جايز نيست ، بر خلاف بالطبع ؛ سپس مىگويد :
اگر بخواهيم سخن شيخ اشراق را از خطا مصون بدانيم بايد اولًا « ما بالطبع » را به توقف وجودى جزء متأخر بر جزء متقدم تفسير نماييم تا شمول آن هم تقدّم و تأخّر بالطبع و هم تقدم و تأخر بالزمان را در حوزهء خود قرار دهد ؛ سپس تقسيم بندى جديدى را مطرح كنيم و بگوييم تقدّم و تأخّرِ بالطبع خود دو قسم دارد ؛ قسمى كه جزء متقدم با جزء متأخر جمع نمىگردد - مانند اجزاى زمان - و قسمى كه جزء متقدم و متأخر با يكديگر جمع مىگردد ؛ مانند علت ناقصه با معلول خود .
ملاك در تقدّم و تأخّرِ عِلّى
متن
والملاك في التقدّم والتأخّر بالعلّية . . . و وجوب المعلول - وهو المتأخّر - بالغير .
ترجمه
ملاك در تقدّم و تأخّر علّى عبارت است از : اشتراك علت تامه و معلولِ آن در وجوب وجود ؛ با اين تفاوت كه وجوبِ علت ، در حالى كه متقدّم است ، بالذات مىباشد و وجوب معلول ، در حالى كه متأخّر است ، بالغير مىباشد .
شرح
در تقدّم و تأخّر علّى ، علت و معلول در اينكه در وجوب ، اشتراك دارند برابرند ؛ به اين معنا كه تا علت نباشد معلول ، موجود نمىشود و هركجا كه معلول وجود دارد علتِ آن نيز الزاماً وجود دارد . پس هم علت و هم معلول هر كدام موجود شوند