ملاك تقدّم و تأخّر دهرى
متن
وملاك التقدّم والتأخّر بالدهر . . . وتقدُّمِ عالَم المثال على عالَم المادّة .
ترجمه
ملاك تقدّم و تأخّر به دهر ، اشتراك مرتبهاى از مراتب وجودِ سِعى با ما فوق يا مادون آن در وقوع در متن خارج مىباشد با لزوم توقف خارجىِ آن مرتبه بر ما فوق خود يا توقف مادون آن بر آن مرتبه ، به گونهاى كه يكى با ديگرى جمع نگردد ؛ چون عدم توقف در مرتبهء متوقفٌعليه اخذ گرديده است .
مانند تقدّم عالَم مفارقات عقلى بر عالَم مثال ، و تقدّم عالَم مثال بر عالَم ماده .
شرح
ملاك تقدّم و تأخّر به دهر عبارت است از اينكه : متقدم و متأخر هر دو از جهت وقوع در عالم خارج اشتراك دارند ؛ با اين تفاوت كه مرتبهء متأخر ، توقف وجودى بر مرتبهء متقدم دارد . به گونهاى كه مرتبهء وجودىِ متأخر هيچگاه در مرتبهء وجودىِ متقدم قرار نمىگيرد ؛ زيرا متأخر در مرتبهء نازل و پايينتر از مرتبهء متقدم است و شأن وجودى او پس از شأن وجودى متقدّم مىباشد ، لكن متقدم هيچ نحو توقّفى بر متأخر ندارد . مثال مىزنند به ترتّبى كه بين عوالم سهگانهء عالم عقل و مثال و ماده وجود دارد .
هريك از اين عوالم متوقف بر مرتبهء ما فوق خود است و جايگاه و شأن آن پس از جايگاه و شأن متقدم مىباشد . و در نهاد و ذات متقدم عدم توقف و وابستگى به مرتبهء مادون نهفته است ؛ لذا عالَم مثال كه عوارض ماده مانند رنگ ، بو ، بُعد ، طعم و شكل ، منهاى ماده را دارد ، متوقف بر عالَم عقل است و عالَم ماده ، متوقف بر عالَم مثال .
عوالم متأخر ، توقف وجودى بر عوالم متقدّم دارند و هيچگاه عالَم متأخر - مانند عالم ماده - در مرتبهء عالمِ متقدم ، مانند عالم عقل ، قرار نمىگيرد ؛ چون فاقد احكام و لوازم وجودى عالَم عقل مىباشد . پس متقدم و متأخر در اينكه هر دو در عالم خارج