وجود دارند مشتركند ، اما يكى بر ديگرى توقّف دارد و يكى ندارد . و ما فوق ، واجد كمالات مرتبهء مادون است اما مادون واجد كمالات مراتب ما فوق نيست و از اين رو اين دو در يك مرتبه جمع نمىگردند . و همين ، ملاكِ تقدّم و تأخّر آن دو را تشكيل مىدهد .
ملاك تقدّم و تأخّر به حقيقت و مجاز
متن
وملاك التقدّم والتأخّر بالحقيقة . . . كتقدّم الوجود على الماهيّة بأصالته .
ترجمه
ملاك تقدّم و تأخّرِ به حقيقت عبارت است از : اشتراك آن دو در ثبوتى كه اعم باشد از حقيقى و مجازى ؛ با اين تفاوت كه متقدم از حقيقت برخوردار است و متأخر از مجاز . مانند تقدّم وجود بر ماهيت به جهت برخوردارى وجود از اصالت .
شرح
ملاك تقدّم و تأخّرِ به حقيقت و مجاز ، اشتراك آن دو در اصل ثبوت است ؛ اما ثبوتى كه اعمّ باشد از ثبوت حقيقى يا مجازى ، لكن يكى از آن دو ، يعنى متقدم ، از ثبوت حقيقى برخوردار است و ديگرى ، يعنى متأخر ، از ثبوت مجازى . مثال مىآورند به وجود و ماهيت كه هردو در خارج موجودند لكن موجوديتِ وجود ، اصيل و بذاته است ؛ و به عبارت ديگر برخوردارى او از موجوديت ، برخوردارى حقيقى است ؛ ولى برخوردارى ماهيت از وجود ، تبعى است ، و به عبارت ديگر مجازى است .
قبلًا توضيح دادهايم كه در عالم خارج ، هم ماهيت وجود دارد و هم وجود ، لكن ماهيت بر سرسفرهء وجود نشسته است و به بركت وجود ، موجود گشته است ؛ ولى موجوديت وجود بذاته و از خويشتن خويش است و به ملاك چيز ديگرى نيست .