شرح
ملاك تقدّم و تأخّر زمانى عبارت است از اينكه : دو جزء از زمان در حقيقت سيّال و گذرا مشترك باشند ، لكن يكى از آن دو برديگرى متوقف باشد و ديگرى حامل قوّهء آن باشد . مانند امروز و فردا كه اين دو در حقيقت سيّال و گذرا مشتركند ، لكن امروز حامل قوّهء فرداست و فردا حامل قوهء امروز نيست . همانطور كه فردا متوقف بر امروز مىباشد بدون عكس آن . وقتى فردا تحقق پيدا كرد فعليت آن حاصل مىشود و با حصول فعليت آن قوّهاش كه موجود در امروز بود از بين مىرود . امروز را جزء متقدّم ، و فردا را جزء متأخر مىنامند . قابل ذكر است كه هر جزئى از اجزاى زمان آميختهاى است از فعليتِ جزء موجود آن ، و قوّهء جزء بعدى كه با حصول هر فعليت ، قوّهء موجود شدن او از بين مىرود ؛ زيرا محال است كه يك چيز هم در مرتبهء فعليت خود باشد و هم در مرتبهء قوّهء خود .
حوادث و اتفاقات زمانى هم به تبع زمان تقدّم و تأخّر مىپذيرند . پدر و فرزندى كه در دو زمان متولد مىشوند به سبب زمان ، تقدّم و تأخّر پيدا مىكنند .
ملاك تقدّم و تأخّر طبْعى
متن
وملاك التقدّم والتأخّر بالطبع . . . ولايلزم من وجودها وجوده .
ترجمه
ملاك تقدّم و تأخرِ طبعى ، وجود است و متقدّم داراى اين خصوصيت است كه متأخر بر او متوقف است . به گونهاى كه اگر متقدّم موجود نشود متأخر نيز موجود نمىشود ، بدون عكس آن . مانند تقدّمى كه در علت ناقصه است كه با ارتفاع آن ، معلول مرتفع مىشود و با وجود آن ، معلول لازم نمىآيد .
شرح
ملاك تقدّم و تأخّر طبعى ، اشتراك آن دو در وجود است ؛ به اين معنا كه هم متقدم و