تقدّم و تأخّر دهرى
متن
السابع : التقدّم والتأخّر بالدهر . . . زاد هذا القسم السيّد المحقّق الدّاماد .
ترجمه
هفتم : تقدّم و تأخّر دهرى مىباشد . و آن عبارت است از : تقدّم علت تامه بر معلول آن و تأخّر معلول از آن علت ، اما نه از حيث ايجاب و افاضهء علت ، معلول را ، آن گونه كه در تقدّم و تأخّر علّى وجود داشت ، بلكه از حيث انفكاك و جدايىِ وجودِ علت از وجود معلول و از حيث عدم تحقق معلول در مرتبهء وجود علت . مانند تقدّم نظام تجرّد عقلى بر نظام مادى . اين قسم را آقاى محقق داماد ( بر اقسام قبلى ) اضافه نموده است .
شرح
تقدّم و تأخّر دهرى را محقق داماد بر اقسام پيشين افزوده است و آن عبارت است از : تقدّم علت تامه بر معلول ، اما نه از آن حيث كه علت تامه ، وجود معلول را افاضه مىكند و با تحقق علت تامه وجود معلول ضرورى مىگردد ، بلكه از حيثى ديگر كه آن عبارت است از : انفصال و جدايى مرتبهء علت تامه از مرتبهء معلول ؛ زيرا علت از نظر وجود ، اقوى از وجود معلول است و معلول با مرتبهء ضعيفى كه نسبت به علت دارد هرگز نمىتواند در مرتبهاى كه علت در آن قرار دارد قرار گيرد ؛ از اين رو انفكاك بين علت و معلول رخ مىدهد . مؤلف حكيم مثال مىآورند به تقدّم نظام عقلى بر نظام ماده . در فصل سوم از مرحلهء يازدهم از اين كتاب خواهد آمد كه عوالم در يك تقسيمبندى كلان به سه عالم تقسيم مىشود : عالم عقل ، عالم مثال و عالم ماده . عالم عقل ، علت براى عالم مثال ، و عالم مثال علت براى عالم ماده است . از اينرو عالم ماده اخسِّ عوالم محسوب مىشود و با ضعف مرتبهء وجودى هرگز نمىتواند در مرتبهء عالم عقل و عالم مثال قرار گيرد ؛ زيرا كمالات وجودى اين دوعالم نسبت به عالم ماده