تعيّن مىبخشد . همانگونه جسم تعليمى كه عبارت است از تعيّن مقدار ، به جسم طبيعى ، كه عبارت است از امتداد در جهات طول ، عرض و عمق ، تعيّن مىبخشد . پس زمان و جسم تعليمى به ترتيب به حركت و جسم طبيعى تعيّن مىبخشند و مقدار و اندازهء امتداد آن را مشخص مىسازند .
حكما در مسير تفحّص از اقسام تقدّم و تأخّر - خواه حقيقى ، مانند اجزاى زمان يا اعتبارى ، مانند تقدّم امام بر مأموم - به نُه قسم از اقسام تقدّم و تأخّر برخورد كردهاند كه سه قسم آن به ترتيب ، تقدّم و تأخّر ، به رتبه ، به شرف ، به زمان ، گذشت .
تقدّم و تأخّرِ طَبْعى
متن
الرابع : التقدّم والتأخّر بالطبع . . . و تأخُّرُ معلولِها عنها .
ترجمه
چهارم : تقدّم و تأخّر طبعى است . و آن عبارت از تقدّم علت ناقصه بر معلول است ، به گونهاى كه معلول به ارتفاع علت ناقصه مرتفع مىگردد اما با وجود آن موجود نمىشود ، و تأخّر معلولِ آن علت ناقصه ، از آن علت .
شرح
اگر دو نفر يك اتومبيل خاموشى را حركت دهند ، هر يك از آن دو نفر علتِ ناقصه براى حركت اتومبيل مىباشند . علت ناقصه ، خواه به عنوان يك جزء منفرد باشد و خواه در كنار جزء ديگر عليت ، در هر دو صورت بر معلول خويش تقدّم دارد . تقدّم او بر معلول به گونهاى است كه با ارتفاع او معلول هم مرتفع مىشود ؛ زيرا با فقدان يكى از دو نفر ، ماشين حركت نمىكند . اما معلول با انضمام جزء ديگرِ عليت ، تحقق مىيابد . اگر او يا جزءِ ديگر عليت مرتفع شوند ، معلول هم مرتفع مىشود . به عنوان مثال اگر يكى از آن دو نفر موجود نباشند ماشين حركت نمىكند .