حركتِ بسيط و مركّب
متن
و من هنايظهر : أؤلًا : أنّ الحركة في القسم الثاني . . . معاً قوّةً لفعليّة الحدّ اللاحق .
ترجمه
و از اينجا چند نكته روشن مىگردد : نكتهء اول اينكه حركت در قسم دوم ( حركت عَرْضى ) بسيط است . اما در قسم اول ( حركت طولى ) مركب است ؛ زيرا موضوع حركت در هر حدى از حدود ( به سبب اشتداد ماده ) تغيير مىكند كه البته تغيير موضوع سابق به معناى بطلان موضوع قبلى و حدوث موضوع بعدى نيست ؛ بلكه به طريق استكمال است ؛ لذا در هر حدى از حدود ، فعليت موجود به انضمام قوهء حدّ بعدى روى هم ، قوّه براى فعليت بعدى مىگردند .
شرح
از مطالب گذشته ، سه نكته آشكار مىگردد : نكتهء اول اينكه ، حركت در قسم دوم - كه همان سلسلهء عَرْضى انواع جوهرى است - بسيط است . به اين معنا كه در حركت عَرْضى مادهاى كه موضوع حركت است از آغاز تا انجام ، ثابت باقى مىماند و به واسطهء حركت ، اشتدادى در آن روى نمىدهد . در اين قسم از حركت ، حركت اشتدادى نيست . بر خلاف قسم اول - كه حركت در سلسلهء طولى باشد - كه ماده لحظه به لحظه فربهتر از پيش شده و با انضمام صورت موجود به آن مجموعاً ماده براى صورت بعدى قرار مىگيرد . در اينجا علاوه بر آنكه مسير حركت به سوى اشتداد است - كه از اين حالت به تركيب در حركت تعبير مىكنند - ماده نيز هر « آن » قوىتر از مادهء سابق مىگردد و فعليتِ موجود و قوهء شدنِ حدِّ بعدى با هم ، قوّه براى فعليتِ حدّ بعدى مىگردند . فىالمثل فعليت نطفه با قوهء علقه شدن ، روى هم موضوع براى صورت علقه شدن مىگردند . مسير حركت در سلسلهء طولى پيوسته به سوى استكمال است .