حركتِ نزولى در عالَم وجود ندارد
متن
وثانياً : أن لا معنى للحركة النزوليّة . . . تزاحم الحركة النزوليّة المفروضة كالذُبول .
ترجمه
دوم : حركت نزولى ، به سبب سلوك موضوع ، از شدت به ضعف و از كمال به نقص معنا ندارد ، چون اين حركت مستلزم آن است كه فعليتى قوّهء قوّهء خويش باشد . مانند آنكه انسان از انسانيت به حيوانيت و از حيوانيت به نباتيّت حركت كند . آن چه از انسان به عنوان حركت تضعّفى ديده مىشود حركت عَرْضى است كه تابع حركت اشتدادى ديگرى است و اين حركت اشتدادى در تزاحم با حركت نزولى مانند پژمردگى است .
شرح
سير نطفه از مرتبهء خود تا علقه و مضغه و در نهايت جنين كامل شدن يك حركت تكاملى است . اين مرتبهء تكاملى همچنان ادامه مىيابد تا در نهايت ، انسان به سوى انقطاع از عالم ماده و وصول به تجرّد محض به پيش مىرود . سير طبيعى نظام ماده ، آن است كه موجودات جهان را از عالم ماده ، به سوى فعليت و تجرّد محض سوق دهد .
اين را حركت تصاعدى مىگويند . نقطهء مقابل اين حركت ، حركت نزولى است كه موجود از مرتبهء عالى به مرتبهء متوسط و سپس به مرتبهء دانى حركت كند . مؤلف رحمه الله مىفرمايند : ما چنين حركتى در نظام ماده نداريم و اگر در پارهاى از اشياء حركت نزولى مشاهده مىشود و جسمى پس از شادابى به پژمردگى مىگرايد اين پژمردگى ، تابع يك حركت اشتدادى ديگرى است كه ضرورتاً اقتضاى اين پژمردگى را مىكند .
فىالمثل انسان در سير تكاملى خويش به سوى تجرّد مطلق در حركت است . اين حركت ، حركت تكوينى حاكم بر عالم ماده است . هر قدر كه انسان پير مىشود نفس او فاصلهء كمترى تا تجرّد مطلق پيدا مىكند و التفات او به تدبير بدن كمتر مىشود ؛ تا