به حيوان و حيوان به انسان متحوّل مىشود . اما در طبقهء عَرْضى ، ماده ، همچنان از آغاز تا پايان حركت ، ثابت است . اين ماده ، هر قدر هم كه تحوّلات را بپذيرد تغيير نمىكند و به عبارت ديگر اشتدادى در آن رخ نمىدهد ، بلكه تحوّل و اشتدادها فقط در ناحيهء صورتهايى است كه مىپذيرد . به عنوان مثال خاك بر اثر گذشت زمانِ طولانى ، ممكن است به گچ و گچ دوباره به خاك تبديل شود . در تمام اين تحوّلات ، يك مادهء ثابت وجود دارد كه از آغاز حركت تا پايان ، يكنواخت و يكسان باقى مىماند . نه مادهء بعدى بر مادهء قبلى افزوده مىشود و نه از آن كاسته مىگردد در اين طبقه وقتى ماده ، يك صورت - مثلًا صورت خاك بودن - را پذيرفت ديگر صورت گچ بودن را در همان زمان نمىپذيرد و اگر بخواهد صورت گچ شدن را بپذيرد بايد صورت خاك بودن را رها كند ؛ سپس صورت گچشدن را بپذيرد . ما از اين حالت به « لُبس بعد از خلع » تعبير مىكنيم . يعنى ماده ، صورت جديد را پس از خلع صورت قبلى به تن مىكند . بر خلاف حركت در طبقهء طولى كه وقتى جسمى از جماد به نبات حركت مىكند با حفظ صورت قبلى - كه همان صورت جماديت است - صورت نباتى را مىپذيرد . وقتى از صورت نباتى به صورت حيوانى منتقل مىشود با حفظ صورت و آثار نباتى متلبّس به صورت حيوانى مىگردد كه ما از اين حالت به « لُبس بعد از لُبس » تعبير مىكنيم . يعنى جوهر ، در حركت تكاملى خود لباسى را روى لباس قبلى به تن مىكند نه آنكه لباس قبلى را از تن خلع نمايد تا لباس بعدى را بپوشد .
نتيجهء بحث اينكه ، در طبقهء طولى ، دو اشتداد و تكامل وجود دارد . يكى اشتداد ماده ، ديگرى اشتداد صورت . ولى در حركت عَرْضى اشتدادى وجود ندارد . دوم آنكه ماده در حركت طولى ، متعدد و متكثر است . ولى در حركت عَرْضى واحد و ثابت مىباشد . سوم ، اينكه پذيرش صور ، در حركت طولى به طريق « لُبس بعد از لُبس » است و در حركت عَرْضى به طريق « خلع بعد از لُبس . »
قوله : « وكذلك الحكم في الحركات العَرَضيّه . »
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 473
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٧٣