هيچ تغيير ، موضوع باقى مىماند . خواه آن ماده ، مادهء اولى باشد يا ثانيه . اين مطلب در مورد حركتهاى عَرَضى نيز تحقق دارد .
و در قسم اول - كه همان حركت طولى باشد - مادهء اولى ، موضوعِ صورت نخستين است . سپس هر دو ، موضوعِ صورت ثانيه مىگردند ؛ اما نه به طريق « خَلْع » و « لُبس » آن گونه كه در حركت از قسم اول ( حركت عَرْضى ) وجود داشت . بلكه به طريق « لُبس » بعد از « لُبس » ( پوشش روى پوشش ) كه طبعاً لازمهاش اين خواهد بود كه حركت ، مسير اشتدادى را طى مىكند نه آنكه صورتى مشابه صورت قبلى را به تن كند و نه آنكه به طور كلى مادهء صورت نخستين ، از موضوعيت صورت ثانيه معزول گردد . بلكه موضوعِ صورتِ ثانيه ، مادهء اولى و صورت اولى با هم مىباشند و مادهء اولى از جملهء مقارناتِ مادهء صورت بعدى است .
شرح
پس از آنكه انواع جوهرى را به طبقهء طولى و عَرْضى تقسيم كرديم به احكام اختصاصى هر يك مىپردازيم . يكى از ويژگىهاى طبقهء طولى اين است كه انواع جوهرى در مسير تكاملى خود ، صورت موجود را براى پذيرش صورت بعدى ، جزء مادهء خود قرار مىدهند . به عنوان مثال مادهء اولى ، نخستين صورت را كه صورت جسميه است مىپذيرد و در مسير حركت جوهرى خود ، مادهء اولى با صورتى كه پذيرفته است هر دو ، ماده براى صورت بعدى - كه همان صورت جسم معدنى است - مىشوند . در مرتبهء بعد ، جسم معدنى با ماده و صورتى كه دارد هر دو ، ماده براى صورت نباتى مىشوند . باز در مرحلهء بعد ، جسم نباتى با ماده و صورت خود روى هم ماده براى صورت بعدى كه صورت حيوانى است مىگردد و در نهايت اين ماده و صورت ، ماده براى صورت انسانى قرار مىگيرند .
ملاحظه مىشود كه حركت در طبقهء طولى همراه با دو اشتداد است . يكى اشتداد ماده ، كه پيوسته فربهتر از پيش مىگردد و ديگرى اشتداد و تحوّل صورتها كه دائم به سوى تكامل به پيش مىروند . صورت جسم به صورت معدن و معدن به نبات و نبات
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 472
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٧٢