شرح
بر وقوع حركت در مقولهء كمّ اشكال شده است . حاصل اشكال اين است كه در نموّ و رشدِ يك جسم ، مانند بدن انسان ، آن چه رخ مىدهد اضافه شدن تعدادى سلول به سلولهاى قبل است و جسم ، قبل از اضافه شدنِ سلولهاى جديد ، داراى حجم و كميت خاصى بود .
اكنون كه سلولهاى جديدى اضافه شده است كميت و حجم قبلى باطل گشته و حجم و كميت جديدى جاىگزين آن گرديده است . كميت قبلى و بعدى دو كميت جدا از هم و غير متصل و طبعاً مباين يكديگرند ؛ در اين صورت حركت در يك كميت واحد كه داراى اجزاى متصل هستند واقع نشده است ؛ زيرا وقتى اين دو كميت دو واقعيت بيگانه از هم و مباين با يكديگر هستند نه يك واقعيت متصل ذى اجزاء پس حركت در يك كميتِ واحد رخ نداده است .
مؤلف رحمه الله در پاسخ به اين اشكال مىفرمايند : گرچه در نموّ و رشد ، اجزاى جديدى پيوست اجزاى قبلى مىگردد ، لكن طبيعت جسم ، مانند بدن آدمى ، اجزاى قبلى را جزء اجزاى بعدى قرار مىدهد و با ضميمه شدن اجزاى جديد به اجزاى قبلى ، جسم ، تنومند و حجيم مىگردد و افزايش تدريجى و مناسب و هماهنگ رخ مىدهد و اين همان حركت است .
حاصل جواب آن است كه گرچه كميت جديد و قبلى دو كميت مختلف هستند ، لكن هر دوى اينها دو مرتبه از يك كميت مىباشند كه در حال افزايش است . كميت بدن لحظه به لحظه با ورود سلولهاى جديد و انضمام آن به سلولهاى قبلى رو به رشد و نموّ است . كميت قبلى آن گونه كه مستشكل مىگفت از بين نرفته است بلكه امتداد بيشترى بر آن اضافه شده و مقدار امتداد افزايش پيدا كرده است و اين همان حركت در كميت است نه بطلان كميت قبلى و حدوث كميت جديد . « 1 »
هامش
( 1 ) . بر حركت در مقولهء كمّ اشكال ديگرى نيز وارد شده است و آن اين است كه امكان ندارد كه انضمام ضمائم به اجزاى اصلى به صورت تدريج و توسط حركت باشد ؛ زيرا مادامى كه آن ضمائم به جسم ضميمه نشده باشد زيادهء كمّى در جسم واقع نشده است و آن گاه كه ضميمه شد به مجرد اتّصال آن ضمائم ، كميت جسم به مقدار آن ضمائم افزون مىگردد . لكن اتّصال ، امر آنىالوقوع است . طبعاً زيادىِ امتداد جسم كه به واسطهء اتّصال ضمائم