قابل ذكر است كه تعريف گزاف به بيان فوق ، خلاف اصطلاح حكما در تعريف آن است . گزاف از نظر حكما عبارت است از فعلى كه مبدأ اول آن تخيلِ تنها باشد ، يعنى مبدأ فكرى نداشتهباشد ؛ و غايت مبدأ اول و دوم آن ( يعنى صورت تخيلى و شوقى آن ) چيزى غير از غايتِ قوّهء عامله باشد . « 1 »
آيا در قصد ضرورى و عادت غايت وجود دارد ؟
متن
وإذا عقّب المبدأُ العلميّ الشوقيّةَ . . . من مبادىء الفعل غايتُه .
ترجمه
هرگاه مبدأ شوقى پس از مبدأ علمى درآيد ، حال يا با كمك طبيعت مانند تنفس كردن يا با كمك مزاج مانند انتقال مريض از جانبى كه ملول گشته به جانب ديگر - كه نام اينها « قصد ضرورى » است - يا به كمك خُلق مانند بازى با ريش - كه نام آن عادت است - براى هر يك از مبادى فعل ، غايتى وجود خواهد داشت .
شرح
اگر صورت علمى و قوّهء شوقيه با استمداد از طبيعت يا مزاج كه شرح اينها گذشت فعلى را انجام دادند غايت خاص به خود را خواهند داشت و نام آنها « قصد ضرورى » خواهد بود .
و اگر با استمداد از خُلق و ملكات انسانى فعلى را انجام دهند مانند بازى با ريش كه اصطلاحاً آن را « عادت » مىنامند باز براى فعل ، غايت خاص به خود خواهد بود ، غير از غايتى كه در موارد ديگر وجود دارد .
هامش
( 1 ) . ر . ك : شرح منظومه : غررٌ فى دفع شكوكٍ عن الغاية ، ص 125 ؛ اسفار ، ج 2 ، ص 252 ؛ الهيات شفاء ، ص 451 و تحصيل ، ص 541