ثابت بدن است و مزاج عارض بر طبيعت و حالت موقتى بدن است . فى المثل خستگى ، صحت و بيمارى گاهى هستند و گاهى نيستند بر خلاف عملكرد دستگاه قلب يا كليه يا هاضمه .
غايت صورت علميه و قوّه شوقيه و عامله
متن
أمّا القوّة العاملة فهي مبدأ طبيعيٌّ لا شعوَر . . . والعادة كاللعب باللحية .
ترجمه
اما قوّهء عامله ، همان مبدأ طبيعى هست كه آگاهى نسبت به فعل خود ندارد و غايت آن چيزى است كه حركت بدان منتهى مىگردد ، همانطور كه شأن ساير فاعلهاى طبيعى است .
و اما دو مبدأ ديگر يعنى شوقيه و صورت علميه ، گاهى غايت آن دو همان غايت قوّهء عامله است و آن همان چيزى است كه حركت بدان منتهى مىگردد در اين صورت مبادى سه گانه در غايت ، متحد مىشوند مانند كسى كه استقرار در مكانى غير از مكان اول را تخيل مىنمايد و بدان شوق پيدا مىكند و به سوى آن حركت نموده و در آن استقرار مىيابد . و گاهى غايت آن دو غير از غايت قوّه عامله است ، مانند كسى كه تصور مكانى غير از مكان اول خود را مىنمايد و بدان سو منتقل مىشود تا دوست خود را ملاقات نمايد .
و مبدأ بعيد يعنى صورت علميه گاهى فقط تخيلى است ، مانند حضور تخيلى صورت فعل بدون فكر . و گاهى فكرى است كه در اين صورت تخيل جزئىِ فعل ، حتماً همراه با اوست .
و گاهى به تنهايى مبدأ شوقيه است و گاهى به كمك طبيعت ، مبدأ شوقيه مىباشد مانند تنفس كردن و گاهى به كمك مزاج ، مانند انتقال مريض نائم از پهلويى به پهلوى ديگر ، يا به كمك خُلق و عادت مانند بازى با ريش مبدأ شوقيه قرار مىگيرد .
شرح
مؤلف حكيم رحمه الله پس از شرح مبادى سه گانهء فعلِ ارادى كه عبارت است