فاعلهاى طبيعى خود را به غايتى كه اقتضاى ذات آنهاست استكمال مىبخشند
متن
فإن كان للفاعل نوعُ تعلّقٍ بالمادّة كان مستكملًا . . . الحقيقة ذاته التامّة .
ترجمه
اگر فاعل تعلقى به ماده داشت خويش را به فعليتِ غايت كه عبارت باشد از ذات خود « بما انّه فاعل » استكمال مىبخشد . و اما غايت خارج از ذات آن ، كه مترتب بر فعل آن است ، فاعل بالتبع خود را به سبب آن كمال مىبخشد .
اگر فاعل ، هم در مقام ذات و هم در مقام فعل ، مجرد از ماده باشد فى نفسه كامل مىباشد و معنا ندارد كه به واسطهء غايت خود كه همان ذات تامّ الفعليّه آن است استكمال پذيرد ، غايتى كه در حقيقت همان ذات تام آن مىباشد .
شرح
همان گونه كه گفتيم فاعل مادى به سبب غايت ، خود را استكمال مىدهد . اما غايت بالذات چيزى بيرون از ذات آن نيست . ذات آن « بما انّه ذات » طلب مىكند ذات خود را « بما انه فاعل » .
به عبارت ديگر ذات آن ، فاعليت تام خود را كه غايت واقعى آن است ، طلب مىكند . مىخواهد اقتضاى فعل را كه در نهادش نهفته است فعليت ببخشد و اين غايت بالذات آن است و اگر بر فعل خارجى ، غايتى مترتب مىشود و او آن را طلب مىكند آن غايت ، بالتبع و بالعرض مورد ارادهء او واقع مىشود .
اما در مورد فاعلهايى كه ذاتاً و فعلًا مجرد از ماده هستند از آن جهت كه در آنها نقص و كمبودى وجود ندارد آنها خود را به چيزى استكمال نمىدهند . البته ، اين بدين معنا نيست كه آنها غايت ندارند ، چرا كه آنها هم در فعل خود غايت دارند ، لكن