فاعل بالعنايه
متن
السادس : الفاعل بالعناية ، وهو الذي له علمٌ . . . الأشياء عند المشّائين .
ترجمه
ششم فاعل بالعنايه است و آن فاعلى است كه براى او علم سابق بر فعل كه زايد بر ذات است مىباشد ، نفس صورتهاى علمى ، منشأ صدور فعل مىگردد بدون آنكه انگيزه زايدى در بين باشد . مانند انسانى كه بر شاخهء مرتفعى قرار گرفته و به مجرد توهّم سقوط ، سقوط مىكند . و مانند واجب تعالى نسبت به ايجاد جهان هستى بر حسب عقيدهء مشائيان .
شرح
در فاعل بالعنايه هم علم ، سابق بر فعل است و هم زايد بر آن . همچون علم در فاعل بالقصد ، لكن در اينجا نفس علم منشأ پيدايش فعل مىگردد . مثال مىزنند به انسانى كه بر شاخهء مرتفعى از يك درخت قرار گرفتهاست تا چشم به پايين مىاندازد و تصور سقوط مىكند بر زمين مىافتد يعنى تصور و علم به سقوط همان و ساقط شدن همان . در اين قسم از فاعليت گرچه علم قبل از فعل است اما نفس علم ، به وجود آورندهء فعل است . نه چون فاعل بالقصد ، انگيزهء زايد وجود دارد و نه چون فاعل بالرضا تعدد علم .
مشائيان فاعليت حق تعالى نسبت به جهان هستى را از اين سنخ مىدانند و مىگويند علم حق تعالى به نظام احسن عالم همان و خلق شدن نظام احسن عالم همان . اشكال اين نظريه اين است كه اين نظريه گرچه براى حق داعى و انگيزهء زايد بر ذات قائل نيست اما علم او را زايد بر ذات او مىداند .