فاعل بالجبر
متن
الثالث : الفاعل بالجبر ، وهو الذي له علم بفعله . . . على فعل ما لايريده .
ترجمه
سوم ، فاعل بالجبر است و آن فاعلى است كه علم به فعل خود دارد اما اراده بر انجام آن ندارد .
مانند انسانى كه مجبور مىشود بر انجام فعلى كه ارادهء آن را ندارد .
شرح
در فاعل مجبور كه آن را اصطلاحاً فاعل بالجبر مىناميم علم به فعل وجود دارد اما اراده و اختيار بر انجام فعل وجود ندارد و فاعل بااكراه به انجام فعل اقدام مىنمايد .
مانند آن كه كسى با تهديد خانهاش را ترك كند . وى علم به فعل خود كه ترك منزل باشد دارد اما اين كار را به اجبار نه از روى تمايل نفسانى انجام مىدهد .
فاعل بالرضا
متن
الرابع : الفاعل بالرّضا ، وهو الذي له إرادةٌ . . . للأشياء عند الإشراقيّين .
ترجمه
چهارم فاعل بالرضاست و آن فاعلى است كه از روى علم ، ارادهء فعل مىكند و علم تفصيلى او به فعل ، عين همان فعل مىباشد و قبل از فعل علمى جز علم اجمالى به آن ندارد كه آن علم اجمالى به فعل ، به سبب علم او به ذات خويش حاصل مىآيد كه در پى آن علم اجمالى به معلول تحقق مىپذيرد .
مانند انسانى كه فاعل صورتهاى خيالى خود است و علم تفصيلى به آن صور ، عين خود آن صور مىباشد و فاعل قبل از اين صور از رهگذر علم به ذات خود كه خالق آن صور است علم اجمالى به آن صور دارد . و مانند فاعليت واجب تعالى براى هستى نزد اشراقيون .