فاعل هر گونه كه فرض شود اگر او و فعلى كه منسوب به اوست فعل فاعلى ديگر باشد فاعل بالتسخير خواهد بود .
شرح
حكيم سبزوارى در شرح منظومه و تعليقات خود بر اسفار اقسام فاعل را تا هشت قسم شمرده است كه عبارت باشند از :
1 . فاعل بالطبع ، 2 . فاعل بالقسر ، 3 . فاعل بالجبر ، 4 . فاعل بالرضا ، 5 . فاعل بالقصد ، 6 . فاعل بالعنايه ، 7 . فاعل بالتجلى ، 8 . فاعل بالتسخير .
ترتيب و وجه ضبط هر يك و شرح حال آن در عبارت بعدى مىآيد .
فاعل بالطبع
متن
فللعلّة الفاعليّة ثمانية أقسام : . . . تفعل أفعالها بالطبع .
ترجمه
قسم اول فاعل بالطبع است و آن فاعلى است كه علم به فعل خود ندارد در حالى كه فعل ، ملايم باطبع اوست . مانند نفس در مرتبهء قواى طبيعى بدن . در اين صورت نفس افعال خود را بالطبع انجام مىدهد .
شرح
هر فاعلى كه فاقد علم و شعور است و فعلى را انجام مىدهد كه با او ملايمت و سنخيت دارد فاعل بالطبع ناميدهمىشود ، مانند نفس انسان در مرتبهء قواى بدنى كه در اين هنگام نفس تنزل يافته در مرتبهء طبيعت ، فاقد علم و شعور است و افعالى كه از او به وسيلهء قواى طبيعى سرمىزند مانند تنفس يا ضربان قلب ، ملايم و همسنخ با قواى طبيعى همچون دستگاه تنفسى و قلب است .
توضيح اين نكته لازم است كه نفس دامنهء وسيع و مراتب متعدد و مختلفى دارد كه