الفصل السابعفي أقسام العلّة الفاعليّة
اقسام فاعل
متن
ذكروا للفاعل أقساماً ، أنهاها بعضهم إلى ثمانية . . . آخر كان « فاعلًا بالتسخير » .
ترجمه
فلاسفه براى فاعل اقسامى را بيان نمودهاند كه بعضى آنها را تا هشت عدد هم رساندهاند . كيفيت ضبط آنها آن گونه كه گفتهاند چنين است كه فاعل يا علم به فعل خود دارد و علم او دخالت در فعل او دارد يا ندارد . در صورت دوم يا فعل او ملايم با طبع اوست كه فاعل بالطبع است يا فعل او ملايم با او نيست كه فاعل بالقسر است .
و اولى يعنى آن كه علم به فعل خود دارد و علمش دخالت در فعل او دارد يا اين كه فعلش به ارادهاش نيست كه فاعل بالجبر است . يا اين كه فعلش به ارادهاش است در اين هنگام علم او به فعلش در مرتبهء فعل او بلكه عين اوست كه او فاعل بالرضاست . و يا اين كه علم او به فعل او قبل از فعل اوست در اين هنگام يا اين كه علم او به فعلش مقرون به داعى زايد بر ذات اوست كه فاعل بالقصد است . و يا اين كه مقرون به داعى زايد نيست بلكه نفس علم منشأ صدور معلول است حال اين كه علم او زائد بر ذات اوست فاعل بالعنايه است . يا زايد نيست كه فاعل بالتجلى است .