ترجمه
امام سخن كسى كه مىگويد جايز است كه فاعل مختار يكى از دو امر متساوى را بدون هيچ مرجح انتخاب كند و مثال مىزند به كسى كه از چنگ درندهاى مىگريزد ، در آن هنگام اگر دو طريق مساوى براى او ظهور كند يكى را بدون ( دليل و ) مُرجّح انتخاب مىكند . اين عقيده ناصحيح و بىدليل است .
قبلًا برهان اقامه شد ممكنى كه نسبت او به وجود و عدم على السويه است در ترجح يكى از اين دو به مرجح نيازمند است .
و ممكن است كسى بگويد مرجح همان فاعل به سبب ارادهاش است ، مانند مثال كسى كه از درندهاى مىگريزد جوابش آن است كه بازگشت اين سخن به نظريهاى است كه چند سطر بعد خواهد آمد و بطلان آن بيان خواهد شد .
اما مثال هارب از سبع ممنوع است ؛ زيرا در فرض مذكور در صورت تساوى راهها ، هارب بر جاى خود مىايستد و هيچ تكان نمىخورد . مضافاً به اين كه اعتقاد به جواز ترجّح ممكن بدون مرجح موجب مسدود شدن راه اثبات صانع تعالى مىگردد .
شرح
بحث دربارهء اين موضوع بود كه انفكاك معلول از علت تامه و بالعكس جايز نيست . جمعى بر اين نظريه ايراد گرفتند و گفتند چنين نيست ، زيرا انسان علت تامه است و نسبت او به فعل يا ترك على السويه است و او مىتواند بدون هيچ جهت راجحى يكى از دو جانب فعل يا ترك را برگزيند . و مىتواند انسان به عنوان علت تامه وجود داشته باشد و هيچ فعلى از او سر نزند .
پس اين كه شما مىگوييد انفكاك علت از معلول جايز نيست سخن صحيحى نيست ؛ زيرا وقتى انسان در عين آن كه علت تامه است نسبت مساوى به فعل يا ترك دارد و هيچ الزامى در انتخاب ندارد . پس عليت او همراه با ايجاب او به صدور فعل يا ترك نيست . او مىتواند علت تامهء فعل باشد و در عين حال فعل را انجام ندهد ، همان
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 163
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٦٣