آيا اراده مىتواند مرجح حدوث عالم باشد ؟
متن
وأمّا قول القائل : « إنّ الارادة مرجّحة بذاتها . . . حتّى يترجّح بها فعلٌ .
ترجمه
اما سخن كسى كه مىگويد اراده ذاتاً مرجح است و به سبب آن يكى از افعال متساوى متعين مىگردد و با وجود آن نيازى به مرجح ديگر نيست ، مردود است ؛ زيرا اگر اراده ، فعل را ترجيح دهد قطعاً ترجح آن فعل به سبب تعلق اراده به آن است . لكن سخن در اين است كه اصل تعلق اراده به يكى از امورى كه از هر جهت مساوى هستند محال است .
و ادعاى اين كه خاصيت اراده ترجيح يكى از امور متساوى الجهات است بىفايده است ؛ زيرا اراده خود يك صفت نفسانى علمى است . و تحققى براى آن متصور نيست . مگر آن كه اضافه شود به متعلقى كه علمِ سابق بر اراده ، آن را رجحان بخشيده است . بنابراين تا علم سابق متعلق اراده را ترجيح ندهد اصلًا ارادهاى متحقق نمىشود تا به سبب آن فعل رجحان يابد .
شرح
كسانى كه پنداشتند عالم حادث زمانى است با اين سؤال مواجه هستند كه با وجود علت تامه كه ذات اقدس الهى است چرا عالم در زمان قبل حادث نشد و در زمان بعد حادث شد ؟ به عبارت ديگر مرجح حدوث عالم در مقطع خاصى از زمان خود چه بود ؟
آنان جوابهاى گوناگونى دادهاند . يكى از آن جوابها اين است كه ارادهء او مرجح حدوث عالم است . لكن اين جواب درست نيست ؛ زيرا اراده وقتى به انجام فعلى تعلق مىگيرد كه قبلًا علمِ فاعل به رجحان آن فعل تعلق گرفته باشد . پس تا علم ، يكى از امور متساوى الجهات را ترجيح ندهد اراده بر انجام آن حاصل نمىشود . بنابراين چگونه اراده خود به تنهايى مىتواند مرجح حدوث عالم گردد در حالى كه قبل از آن ، علم سابق بر اراده ، ملاك رجحان حادث گرديدهاست .