و در جمله : « ان يهدى » فعلى آمده كه حرف « أن » مصدرى بر سرش درآمده ، كه كارش اين است كه به فعل معناى مصدرى مىدهد ، و جمله فعليه اى كه اين چنين تاويل به مصدر برود دلالتى بر تحقق ندارد ، به خلاف خود مصدر كه به معمولش اضافه شود ، پس به حكم اين قاعده بين دو جمله زير فرق هست ، يكى اينكه بگوييم : « أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ » « 1 » و يا بگوييم * ( « إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ » ) * « 2 » زيرا جمله اولى هيچ دلالتى ندارد بر اينكه روزه اى واقع شده ، ولى عبارت دوم ، يعنى مصدر مضاف بر معمولش ( عبادتكم ) دلالت دارد بر اينكه عبادت واقع شده . در محاورات روزمره خود نيز يك بار مىگوييم : « ضربك زيدا عجيب - زدن تو زيد را عجيب و خارج از انتظار بود » ، كه اين تعبير دلالت دارد بر اينكه مخاطب به اين كلام زيد را زده است ، و يك بار هم مىگوييم : « و ان تضرب زيدا عجيب - و اينكه تو زيد را بزنى عجيب و خارج از انتظار است » ، كه اين عبارت را به كسى مىگوييم كه هنوز زيد را نزده ، ليكن تصميم گرفته است بزند .
پس اينكه فرمود : * ( « أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى » ) * معنايش اين است كه نبايد پيروى كرد كسى را كه هدايتش از خودش نيست ، مگر آنكه هدايت از ناحيه غير به او برسد . و معلوم است كه وقتى هدايت از ناحيه غير به او مىرسد كه بر حسب طبيعتش قابل هدايت باشد ، و اما اگر قابل هدايت نباشد صفت « لا يهدى » همواره با او خواهد بود - دقت بفرمائيد .
اين بود نظريه ما در معناى اين استثناء ، ولى ساير مفسرين در معناى آن اقوال عجيب و غريبى دارند :
از آن جمله اين قول است كه گفتهاند : اين استثنايى است مفرغ ( يعنى استثنايى است كه مستثنا قبل از استثناء داخل در عموم مستثنا منه هست ولى مستثنا منه ذكر شده استثنايى است ) از چيزى ( مانند ابدا و دائما ) كه همه احوال را شامل مىشود ، در حقيقت تقدير جمله « امن لا يهدى ابدا الا ان يهدى فيهدى » مىباشد ، زيرا اگر چنين نكنيم جمله « لا يهدى » شامل مسيح عيسى بن مريم و عزير و ملائكه ( ع ) نيز مىشود ، با اينكه اين نامبردگان هدايت را از خداى تعالى گرفته و به هدايت و وحى او خلق را هدايت مىكردند هم چنان كه قرآن در سوره مخصوص به انبياء فرموده : « وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا » « 3 »
هامش
( 1 ) اينكه روزه بگيريد ( روزه گرفتن ) براى شما بهتر است . « سوره بقره ، آيه 184 » .
( 2 ) « سوره يونس ، آيه 29 » .
( 3 ) ما آنان را پيشوايانى قرار داديم كه به امر ما هدايت مىكنند . « سوره انبياء ، آيه 73 »