دخالت نداشته باشد ، حال چون امامان يا از همان حين تولد چنين باشند ، و يا چون انبياء بعد از گذشتن برهه اى از عمرشان به عنايت خاصى از خداى سبحان به چنين هدايت رسيده باشند .
و اما هدايت قسم اول كه گفتيم صرف راهنمايى زبانى است ، نه اختصاصى به خداى تعالى دارد ، و نه به ائمه و نه به انبياء و اوصياى انبياء ، بلكه افراد عادى نيز مىتوانند خلق را به راه راست دعوت كنند ، و خصوصيات و نشانيهاى راه راست را براى مردم بيان نمايند ، هم چنان كه قرآن كريم از مؤمن آل فرعون كه نه پيغمبر بوده و نه امام و نه وصى پيغمبر حكايت كرده كه گفت : « يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ » « 1 » و نيز يافتن چنين هدايتى اختصاص به طائفه خاصى ندارد ، همه بشر به اين قسم از هدايت يعنى به ارائه طريق هدايت شدهاند ، و قرآن كريم در باره جنس بشر فرموده : « إِنَّا هَدَيْناه السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً » « 2 » .
و اما اينكه در خطاب به رسول گرامى خود با اينكه او نيز يك امام بوده و امام بايد هدايتش به نحو رساندن به هدف باشد فرمود : « إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّه يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ » « 3 » ، و يا در آياتى ديگر اين مضمون را به بيانى ديگر خاطرنشان كرده منافاتى با گفته ما ندارد ، و نمىخواهد بفرمايد : هدايت ائمه و انبياء هم به نحو راه نشان دادن است ، و اين حضرات هدايت به نحو ايصال و رساندن به مطلوب ندارند ، بلكه مىخواهد به مساله اصالت و تبعيت اشاره نموده بفرمايد : انبياء و ائمه هم هدايت به نحو ايصال به مطلوب را از پيش خود مالك نشدهاند ، بلكه خداى تعالى به آنان چنين مقامى عطا فرموده ، هم چنان كه در مساله ميراندن زندگان و مساله علم به غيب و امثال آن به اين حقيقت اشاره نموده و خاطرنشان كرده كه مالك بالذات و به نحو حقيقى هر چيزى خداى سبحان است ، و هر كس ديگر هر چه دارد خدا به او تمليك كرده ، و مالكيتش حقيقى نيست ، بلكه تبعى و يا عرضى است ، و به اذن خداى تعالى سبب آن مالكيت شده است ، هم چنان كه در باره هدايت ائمه كه گفتيم به نحو ايصال به مطلوب است ، فرموده : « وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا » « 4 » . در احاديث نيز اشاره به اين حقيقت شده و فرمودهاند كه « هدايت به سوى حق شان پيامبر عظيم الشان اسلام
هامش
( 1 ) اى قوم من ، مرا پيروى كنيد تا به سوى راه رشد هدايتتان كنم . « سوره مؤمن ، آيه 38 » .
( 2 ) ما بشر را به سوى راه راست هدايت كردهايم ، حال يا بشر شكر اين هدايت را بجاى مىآورد و يا كفران مىكند . « سوره انسان ، آيه 3 »
( 3 ) چنين نيستى كه تو هر كس را دوست بدارى هدايت كنى بلكه اين خدا است كه هر كس را بخواهد هدايت مىكند و او به حال آنان كه قابل هدايتند آگاه تر است . « سوره قصص ، آيه 56 »
( 4 ) آنان را پيشوايانى قرار داديم كه به امر ما هدايت مىكنند . « سوره انبياء ، آيه 73 »