كه جمادند مانند بتها و معبودهاى جامد ديگر ، و چه آنهايى كه جاندارند ، مانند فرشتگان و ارباب انواع ، و جن و طاغوتهايى چون نمرود و فرعون و امثال آنان ، هيچيك ( بر حق نبودند ، تا ديگران را به سوى حق هدايت كنند ، و اصولا هيچ يك ) مالك نفع و ضرر و مرگ و حيات و نشور خود نيستند .
و چون مشركين در پاسخ از اين سؤال جواب مثبتى نداشتند ، لذا خداى تعالى به رسول گرامىاش دستور داد خودش جواب بدهد ، و فرمود : « * ( قُلِ اللَّه يَهْدِي لِلْحَقِّ ) * - بگو : تنها خداست كه به سوى حق هدايت مىكند » ، چون او است كه هر موجودى را به سوى هدفش و به سوى هر چيزى كه در بقائش نيازمند به آن است هدايت مىكند . هم چنان كه از قول موسى ( ع ) حكايت كرده كه در برابر فرعون فرمود : « رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 1 » و نيز فرمود : « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » « 2 » . و او كسى است كه انسان را به سوى سعادت حيات هدايت و به سوى بهشت و آمرزش دعوت مىكند ، رسولانى مىفرستد و كتابهايى نازل مىكند و شرايعى تشريع مىنمايد ، تا انسانها به اذن او هدايت شوند ، و به همين منظور انبياء را دستور داد تا دعوت حق دينى را در بين بشر گسترش دهند .
و ما در تفسير آيه شريفه : « الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ » « 3 » گفتيم كه اعتقاد و سخن و عمل حق آن اعتقاد و گفتار و كردارى است كه با سنت جارى در عالم كون كه فعل حق تعالى است مطابق باشد ، و بنا بر اين ، حق در حقيقت به مشيت خداى تعالى و اراده او حق است .
و وقتى محقق شد كه در ميان هيچيك از شركاى مشركين كسى نيست كه به سوى حق هدايت كند ، و تنها خداى سبحان است كه به سوى حق هدايت مىكند ، با جمله * ( « أفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى » ) * از آنان بپرسيد كه خودشان از بين دو قسم اتباع يكى را ترجيح دهند ، تبعيت خداى تعالى و تبعيت شركايشان را ، پيروى خداى تعالى كه به سوى حق هدايت مىنمايد ، و پيروى شركاء را كه نه كسى را هدايت مىكنند ، و نه خود
هامش
( 1 ) پروردگار ما آن كسى است كه هر موجودى را نخست وجود داد و سپس هدايت كرد . « سوره طه ، آيه 50 »
( 2 ) خداى سبحان آن كسى است كه هر چيزى را بيافريد و تمام و كامل بيافريد و اندازه گيرى كرد و سپس هدايت فرمود . « سوره اعلى ، آيه 2 و 3 »
( 3 ) حق از پروردگار توست پس از شك كنندگان مباش . « سوره آل عمران ، آيه 60 » .