* ( « قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّه يَهْدِي لِلْحَقِّ . . . » ) *
جمله * ( « يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ » ) * و جمله * ( « يَهْدِي لِلْحَقِّ » ) * هر دو به يك معنا است ، چون ماده هدى به هر دو قسم متعدى مىشود ، يعنى هم با حرف « الى » و هم با حرف « لام » . در چند جاى ديگر از قرآن كريم با حرف لام متعدى شده ، مانند آيه « أوَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ » « 1 » و آيه « يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ » « 2 » و مواردى ديگر . پس ، اينكه بعضى « 3 » از مفسرين گفتهاند : حرف « لام » در جمله مورد بحث براى تعليل آمده ، سخن درستى نيست .
خداى تعالى در اين آيه سومين حجت را به رسول گرامى خود تلقين مىكند ، و اين حجتى است عقلى كه خواص و دانشمندان از مؤمنين به آن تكيه مىكنند . و توضيح آن اين است كه يكى از مرتكزات فطرى بشر كه عقل وى بدان حكم مىكند اين است كه انسان بايد حق را پيروى كند ، حتى اگر احيانا در يكى از اعمالش از حق منحرف شود ، و به خاطر غلط يا اشتباهى و يا هوى و هوسى غير حق را پيروى كند ، در همان لحظه كه آن عمل غير حق را انجام مىدهد پيش خودش آن عمل را حق مىپندارد ، چون امر بر او مشتبه شده است . و به همين جهت است كه مىبينيم بعد از آنكه غبار و كوران هوى و هوسش فرو نشست اينطور اعتذار مىجويد كه من خيال مىكردم آن عمل حق است ، پس به حكم ارتكاز و فطرت و عقل بشر حق بطور مطلق و بدون هيچ قيدى و شرطى واجب الاتباع است ، و به همين دليل كسى هم كه انسان را به سوى حق راهنمايى مىكند نيز واجب الاتباع است ، به خاطر اينكه حق مىگويد و به سوى حق دعوت مىنمايد ، و بايد چنين كسى را ترجيح داد به كسى كه ما را به سوى حق هدايت نمىكند ، و يا به سوى غير حق مىخواند ، زيرا پيروى كردن از هادى به سوى حق پيروى خود حق است ، همان حقى كه او ما را به سوى آن مىخواند ، و وجوب پيروى او ، امرى است ضرورى ، كه هيچ حاجتى به دليل ندارد .
در حجتى كه در آيه مورد بحث به رسول خدا ( ص ) تلقين شده تكيه بر اين مقدمه ضرورى و فطرى شده است ، لذا سخن را از اينجا آغاز مىكند كه مىپرسد : آيا شما مشركين در ميان شركاء خود هيچ شريك و معبودى سراغ داريد كه شما را به سوى حق هدايت كند ؟ و پر واضح است كه مشركين غير از كلمه « نه » جوابى ندارند ، چون شركاى آنان چه آنانى
هامش
( 1 ) « سوره سجده ، آيه 36 » .
( 2 ) « سوره اسراء ، آيه 9 » .
( 3 ) تفسير المنار ، ج 11 ، ص 362 و 363 .