باشيد ، آن روز رابطه اى را كه بين آنان و خدايانشان برقرار بود ( و جز خيال و توهم چيزى ديگر نبود ) قطع خواهيم كرد ، و خدايانشان خواهند گفت : شما در حقيقت ما را نمىپرستيديد ، ( چون معيار پرستش در ما وجود نداشت ، و شما خيال خود را مىپرستيديد ) ( 28 ) .
خدا كافى است در اينكه شاهد گفتار ما باشد ، كه ما از پرستش شما هيچ اطلاعى نداشتيم ( 29 ) .
در آن صحنه است كه اعمال يك يك انسانها كه در دنيا براى آن روز خود از پيش فرستادهاند ، با محك خدايى مورد بررسى قرار مىگيرد ، ( تا حقيقت هر عملى براى صاحبش كشف شود ، و نيز معلوم شود ) كه مولاى حقيقى ايشان خدا بود ، و آنچه به نام معبود خيالى به خدا نسبت مىدادند و هم و خيالى بيش نبود ( 30 )
.
بيان آيات
اين آيات مطالبى جديدى را بيان مىكند كه برگشت آنها به ذكر سزاى اعمال و برگشتن همه خلايق به سوى خداى حق است ، البته در آيات سابق نيز اشاره اى به اين مطالب بود . و نيز در اين آيات يگانگى خداى تعالى در ربوبيت اثبات شده است .
* ( « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ . . . » ) *
كلمه « حسنى » مؤنث كلمه « احسن » است ، و منظور از آن مثوبت و پاداش حسنى است ، و منظور از زيادت ، زيادت استحقاقى است ، به اين معنا : كسانى كه عمل نيك مىكنند مستحق دو نوع پاداش مىشوند ، يكى پاداشى برابر عملشان و يكى پاداشى زائد بر آن . البته اينكه مىگوييم هر دو پاداش به نحو استحقاق است ، معنايش اين نيست كه بندگان حقى بر خدا پيدا مىكنند و طلبكار خدا مىشوند ، بلكه معنايش اين است كه خداى تعالى خودش از فضل خود چيزى را جزاء و ثواب عمل قرار مىدهد ، و در آياتى نظير : « لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ » اين جزاء را حق بنده نيكوكار قرار مىدهد ، و آن گاه خود او اين جزاء را مضاعف و چند برابر نموده ، آن چند برابر را نيز حق بنده نيكوكار مىسازد و در امثال آيه « مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَه عَشْرُ أَمْثالِها » « 2 » مىفرمايد اين پاداش چند برابر حق او است ، اينجا است كه ما از جمله « * ( لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى ) * » استحقاق را مىفهميم ، و مىپنداريم جزاى حسناى حسنه و همچنين زيادت بر مقدار حسنه و يا به عبارتى ، ده برابر آن ، حق بنده است . ليكن از آيه زير مىفهميم هم جزاء و
هامش
( 1 ) براى آنان پاداششان نزد پروردگارشان مىباشد . « سوره آل عمران ، آيه 199 »
( 2 ) هر كس عمل نيك انجام دهد ده برابر آن پاداش دارد . « سوره انعام ، آيه 160 »